کیفیت انتزاع جنس از ماده و فصل از صورت

درباره حضرت عیسى داریم:﴿وَ إِذۡ تَخۡلُقُ مِنَ ٱلطِّينِ كَهَيۡ‍َٔةِ ٱلطَّيۡرِ بِإِذۡنِي فَتَنفُخُ فِيهَا فَتَكُونُ طَيۡرَۢا بِإِذۡنِي﴾¹ حضرت عیسى در اینجا دو کار مى‌کرد؛ یکى اینکه حیوانى که افتاده بود اراده مى‌کرد و به او روح دمیده مى‌شد و زنده می‌شد. این یک.

دوم اینکه اصلاً حیوانى وجود نداشت نفسى وجود نداشت نفس حیوانى وجود نداشت روحى وجود نداشت خود حضرت عیسى مى‌آمد و ایجاد مى‌کرد یعنی مظهر اسم موجد [می‌شد] یعنى نفس آن خاک را برمى‌داشت در آن خاک مى‌دمید و تبدیل به یک حیوان مى‌شد و پرواز مى‌کرد و کبوتر مى‌شد و مى‌رفت.

در دومی قضیه از اوّلی مشکل‌تر است. در اوّلی روحى را که بوده است آن روح را مى‌آورد با این حیوان ـ مثل إحیاء اموات ـ هردو را مى‌چسباند. مثلاً از قبر بیرون مى‌آید. روح در عالم برزخ و مثال هست منتها تعلقش از این بدن قطع شده است، آن انقطاع را تبدیل به وصل مى‌کند و دوباره او زنده مى‌شود. این یکی است.

قسمت دوم که مشکل‌تر است این است که روح وجود ندارد و نفس وجود ندارد این خلق ابتدائى مى‌آید و آن خاک را برمى‌دارد تراب را برمى‌دارد با آب تبدیل به طین مى‌کند آمیخته مى‌کند حیوانى درمى‌آورد و در او می‌دمد یعنى اراده مى‌کند نفس در او ایجاد مى‌شود یعنى آن نفس حیوانى در او ایجاد مى‌شود و وقتى ایجاد شد مثل بقیۀ حیوانات شروع به حرکت کردن می‌کند! این مشکل‌تر است.

قسم سوم که نه نفس وجود دارد، نه روح، نه ماده، نه تراب، نه ماء، نه تبدیل به طین و امثال‌ذلک، اینها وجود ندارند در اینجا چه مى‌کند؟! یعنى هیچ ماده‌اى در اینجا وجود ندارد. خیلى این مسئله ما را به آن مسئلۀ ربط بین حادث و قدیم و سنخیت بین ماده و مجرد نزدیک مى‌کند که ارادۀ ولىّ و آن همتى که در نفس ولىّ انعقاد پیدا مى‌کند و به‌واسطۀ آن همت یک شی‌ء خارجى ایجاد مى‌کند آن همت چه علیتى و چه تأثیرى و چه تصرفى را در عالم خارج به‌وجود مى‌آورد؟! آن قضیه خیلى مسئله را حل مى‌کند که آن ارادۀ ولىّ باعث مى‌شود که آن وجودِ مجرّدِ منبسط که اصل و اساس همۀ اشیاء است همان‌طورى‌که در سلسلۀ نزولش در مراتب عِلوى باید عوالمى ‌را طى کند تااینکه آن تشکّل در عالم مثال تبدیل به یک اسد شود، و از مثال به ماده و در عالم خارج به یک اسد خارجی [تبدیل شود] چون آنچه که در عالم مثال هست وزن ندارد. اگر شما یک باسکول و ترازو در عالم مثال ببرید و شیر در عالم مثال را وزن کنید یک گرم هم وزن ندارد. چون در آنجا وزن نیست و صورت محضه است. آن علیّت وقتى در خارج مى‌آید تبدیل به وزن مى‌شود. این سلسله را باید طى بکند، این را قبول داریم اما نه سلسلۀ عرضیه را، بلکه سلسلۀ طولیه را قبول داریم. در سلسلۀ عرضیه مرحوم علامه طباطبائى ـ رضوان الله تعالی علیه ـ مى‌فرماید، ولى مى‌آید سلسلۀ عرضیه را کوتاه مى‌کند و یک شجرى که باید 50 سال طول بکشد تا تبدیل به حیّه شود 50 سال را به یک ثانیه تقلیل مى‌دهد.