کیفیت انتزاع جنس از ماده و فصل از صورت

لكنّ كونَ الهیولىٰ مستعدةً لیس یَجعلُها شیئاً مِن الأشیاء المتحصلّة بَل إنّما لها استعدادُ الأشیاء المتحصّلة و قوتُّها.¹

«ولى اینکه هیولا استعداد براى ابعاد دارد ـ هنوز بُعد ندارد ولى داراى استعداد است اگر صورت جسمیت بر این عارض شود تازه الآن بُعد پیدا مى‌کند نه‌اینکه خود هیولا استعداد براى ابعاد دارد ـ صرف استعداد داشتن هیولا، او را شی‌ء نمى‌کند» بلکه باید یک فصلى بیاید و یک صورتى بیاید که آن صورت این هیولا را تبدیل به جسم بکند و آن‌وقت شما مى‌توانید بگویید که این داراى ابعاد ثلاثه است. «بلکه براى این هیولا استعداد اشیاء متحصّله است و قوتش، خود فعلیت نیست» و فعلیت به‌واسطۀ صورت می‌آید.

فإذا نظرتَ إلیها لم یبقَ منها عندك مِن التحصُّل [التحصیل] إلّا كونَها جوهراً الذی لا یوجبُ إلّا نحواً ضعیفاً مِن التحصُّل غایةَ الضعف بخلاف الصورة.

مبهم بودن هیولا

«وقتى شما به هیولا نگاه کنید براى این هیولا پیش شما از تحصّل چیزی نیست» یعنى اگر بخواهید همین هیولایى که الآن در این ماده هست و همین هیولایى که الآن در این کتاب هست را تصور بکنید در ذهنتان چه چیزى مى‌توانید تصور کنید؟ به این راحتى که نیست به‌اینکه صرفاً چشم خود را ببندیم نیست! باید چشممان را ببندیم و کمی به ذهنمان فشار بیاوریم، اول صورت این کتاب درنظر ما هست بعد [می‌گویید] این کتاب که از خانۀ خاله نیامده است بلکه سرش خیلى بلاها آمده تا به این صورت کتابیت درآمده است. قبلاً این چه چیزی بوده است؟ مى‌گویید: قبلاً چوب بوده در جنگل‌هاى اندونزى یا مثلاً برزیل، چوب‌هاى آنجا را برداشتند به کارخانه بردند و همۀ آنها را تمیز کردند و بعد مایع کردند بعد اینها را ورق‌ورق کردند موادى به او زدند آن مواد ثقیلش ته‌نشین شده و آن مواد رویش آمده نازک ‌نازک به یک رول‌ها و چیزهاى کاغذى تبدیل شده است و شما اینها را دارید مى‌بینید و بعد تبدیل به قطعه‌قطعه مى‌کنید و سرهم مى‌کنید این کتاب مى‌شود. آن سیرى را که این طى کرده است،‌ به عقب برمى‌گردید بالأخره ریشه و اصل این کاغذها و قرطاس‌ها از کجا بوده است؟ مثلاً به درخت مى‌رسید چوب بوده است. آیا چوب همین‌طور الآن از آسمان آمد و در این جنگل کاشته شد یا از زمین درآمد، مثل چاه آرتزین² بالا آمد؟! نه، این چوب هم قبلاً خاک بود و آب بود و امثال‌ذلک تا کم‌کم تبدیل به چوب شده است. همین‌طور جلو مى‌روید، جلو مى‌روید، آنچه را که در این مدت و در این اطوار براى شما حاصل مى‌شود آن عبارت از یک مادۀ سیّالى است که آن مادۀ سیّال را در همۀ صور مختلف در ذهنتان مشاهده مى‌کنید. آن مادۀ سیّال است که وزن دارد، آن مادۀ سیّال است که رنگ‌ ندارد. آن مادۀ سیّال است که قابلیت دارد و قابلیت او فقط قابلیت نیست بلکه فعلیت است. این قابلیت نه به معناى این است که مى‌تواند. مى‌تواند، مى‌تواندِ ذاتى است یعنى الآن مى‌تواند. این توانستن را خدا به این ماده داده است که خود را به هر شکل در ظروف و قیود مختلف بتواند دربیاورد. آن آمادگى که الآن فعلیت براى اوست اسم آن را هیولا مى‌گذارند. آن آمادگى براى او فصلیتش مى‌شود.