حقیقت ولایت تکوینی و سیطره امام بر عالم

درس ششصد و هفتاد و چهارم

کیفیت انتزاع جنس از ماده و فصل از صورت (5)

أعوذ بالله من الشیطان الرجیم

بِسمِ الله الرَّحمَنِ الرَّحیم

فإذا نظرتَ إلیها لم یبقَ منها عندك مِن التحصیلِ إلّا كونَها جوهراً الذی لا یوجب إلا نحواً ضعیفاً مِن التحصّل.¹

صحبت در کیفیت اخذ جوهر از جنس بود و اشکالى شد بر اینکه جوهر در اجناس، در جواهر عالیه که همان جواهر خمسه هست هم به ماده گفته می‌شود و هم به صورت. چطور شما خود این جنس را از جوهرى مى‌گیرید که آن جوهر در ماده هست درحالى‌که صورت هم یک نوعى از جوهر است منتها جوهرِ متحصّل نه جوهرِ مبهم، اینکه جنس را از جوهرى که در ماده هست اخذ مى‌کنید چه دلیلى مى‌تواند داشته باشد؟!

این اشکالى که کردند و مرحوم آخوند در پاسخ به این اشکال این مطالب را فرمودند؛ سخن ایشان در این بود که بله، ما هم قبول داریم جوهر در جواهر عالیه به جواهر خمسه تقسیم مى‌شود که یکى از آنها هیولا است، یکی‌ صورت است، یکى جسم است و اینها را ما نسبت به این مسئله قبول داریم. خود نوع، خودش یکى از جواهر عالیه است منتها کیفیت حقایق ترکیبیه در اینجا موجب مى‌شود که ما از یکى از اینها جنسیت را و از دیگرى فصلیت را اخذ کنیم. جوهر به معناى حقیقت خودش یک حقیقت مبهم است و تا تشخّص پیدا نکند آن جوهر به‌صورت تعیّنى از اعیان مرکبه درنمى‌آید یا حتى در اشیاء مجرده هم مسئله به همین کیفیت است.

طرح دو پدیده در حقایق ترکیبیه

در حقایق ترکیبیه چه خارجیه و چه ذهنیه و عقلیه ما با دو پدیده [مواجه] مى‌شویم:

پدیدۀ اول: هیولا و ماده‌اى است که آن شی‌ء مرکب خارجى یا ذهنى را تشکیل مى‌دهد.

پدیدۀ دوم: صورتى است که آن شی‌ء مبهم را شکل مى‌دهد و او را به صورتى از صُور درمى‌آورد و او را در تحت نوعى از انواع قرار مى‌دهد. البته در حقایق خارجیه این قضیه خیلى روشن و مشخص است مثلاً جسم ترکیبی حیوان به‌ چه‌ نحو تشخّص پیدا کرده است؟ یک ماده‌اى دارد که به آن هیولا گفته مى‌شود و یک صورتى هم دارد که همین تعیّن خارجى بر او تشخّص پیدا مى‌کند و او را از سایر انواع جدا مى‌کند. شجر همین‌طور، حجر همین‌طور و سایر انواع به همین کیفیت، اینها در حقایق ترکیبیۀ خارجیه که جسم هستند همین‌طور هستند.