تبیین کیفیت انتزاع جنس از ماده و صورت
بررسی فلسفی اولویت ماده بر صورت در انتزاع مفاهیم
آیت‌الله سید محمدمحسن حسینی طهرانی در این جلسه به بررسی دقیق فلسفی پیرامون نحوه انتزاع جنس از ماده و صورت می‌پردازند. بحث با طرح اشکالی مبنی بر اینکه چرا جنس باید از ماده اخذ شود و نه از صورت، درحالی‌که هر دو دارای جوهر هستند، آغاز می‌شود. در ادامه، با تکیه بر مبانی فلسفی و کیفیت اخذ مشتق، پاسخ مرحوم آخوند تبیین می‌گردد که چگونه جنس به دلیل ابهام و اشتراک، اولویت انتزاع از ماده را دارد. در بخش دوم، استاد با عبور از نگاه مشّایی و استصحاب قهقرا، به تبیین جایگاه علیت در فلسفه اشراق و عرفان نظری می‌پردازند و با ذکر مثال‌هایی از کرامات اولیای الهی، نشان می‌دهند که چگونه حقیقت علیت، بدون نیاز به مسبوق بودن به سابقه مادی، در خارج ظهور می‌یابد. در پایان، با نقد رویکردهای سطحی در برخورد با مسائل اجتماعی و قضایی، بر اهمیت توجه به انگیزه‌ها و باطن افعال در احکام شرعی تأکید می‌شود.
تبیین کیفیت انتزاع جنس از ماده و صورت
توضیحات:
آیت‌الله سید محمدمحسن حسینی طهرانی در این جلسه به بررسی دقیق فلسفی پیرامون نحوه انتزاع جنس از ماده و صورت می‌پردازند. بحث با طرح اشکالی مبنی بر اینکه چرا جنس باید از ماده اخذ شود و نه از صورت، درحالی‌که هر دو دارای جوهر هستند، آغاز می‌شود. در ادامه، با تکیه بر مبانی فلسفی و کیفیت اخذ مشتق، پاسخ مرحوم آخوند تبیین می‌گردد که چگونه جنس به دلیل ابهام و اشتراک، اولویت انتزاع از ماده را دارد. در بخش دوم، استاد با عبور از نگاه مشّایی و استصحاب قهقرا، به تبیین جایگاه علیت در فلسفه اشراق و عرفان نظری می‌پردازند و با ذکر مثال‌هایی از کرامات اولیای الهی، نشان می‌دهند که چگونه حقیقت علیت، بدون نیاز به مسبوق بودن به سابقه مادی، در خارج ظهور می‌یابد. در پایان، با نقد رویکردهای سطحی در برخورد با مسائل اجتماعی و قضایی، بر اهمیت توجه به انگیزه‌ها و باطن افعال در احکام شرعی تأکید می‌شود.
تبیین کیفیت انتزاع جنس از ماده و صورت
21تلمیذ: آیا این سبب هرج‌ومرج نمى‌شود؟ الآن فلسفۀ حد و حدودی که جاری می‌شود نسبت به آن مبنای جناب‌عالی که راجع به گناه [از کلام] امام صادق علیه‌السّلام تفسیر فرمودید، این در ذهن تداعی می‌شود که الآن تمام حدود نسبت به فعلى است که انجام مى‌گیرد نه نسبت به نیات، اگر نسبت به نیت در نظر بگیریم یک جوان مطابق با شئونش، آن شأنیت و حال و هوایى که دارد ممکن است شرب خمر کند یا نعوذبالله زنایی مرتکب بشود ولی علی‌أیّ‌حال شارع نسبت به این فعل خارجى ـ که حضرت‌عالی فرمودید ملاک نیست ـ حد جاری می‌کند
استاد: نه‌خیر شارع این را نمى‌گوید، چه کسى گفته است؟!
تلمیذ: اگر شرب خمر باشد.
استاد: شرب خمر باشد، شاید اول خیال کرده آب است اگر نیت نباشد که باید ...
تلمیذ: همین سبب هرج‌ومرج مى‌شود یعنی هر کسى ادعا کند که آقا من نمى‌دانستم این‌طور است.
استاد: هرج‌ومرج مى‌شود به جهنم بشود! شارع مى‌گوید که اگر این را شما به‌عنوان آب خوردى و بعد شراب درآمد نباید حد به شما جارى کرد. هرج‌ومرج یعنى چه؟!
تلمیذ: الآن واقعاً به نیت شراب خورده.
استاد: خب تمام شد. ببینید من پاسخ شما را دادم. شارع مى‌گوید که در قصاص و در حد فعل ظاهرى ملاک نیست. در آنچه که فعل ظاهرى ملاک است آن عبارت از غرامت است شما فرض مى‌کنید که دارید می‌روید پایتان مى‌خورد و شیشه را مى‌شکنید باید [غرامت] بدهید نه عقابى اینجا در کار است و نه قصاص و فلان ولی در مورد حد و قصاص که مسئلۀ اختیار در میان است در آنجا کجا شارع آمده گفته که فقط فعل ظاهر؟! اتفاقاً 99 درصد روى باطن آورده است! گفته که باید ببینى با چه نیتى خوردى؟! آیا به نیت آب خوردى و خمر درآمد؟! مى‌گوید که نه، به نیت خمر نخوردم. آیا داشتى از تشنگى مى‌مردى و به نیت اکل میته خوردى؟! نه آن هم نبود. آیا به نیت دارو بود؟! یکى‌یکى همه را مى‌سنجد آخرش مى‌گوید که بابا نمى‌دانستم حرام است خب اگر نمى‌دانستى حرام است پس هیچ! یک وقتى نه، مى‌گوید آقا منکر بود یک وقتى بالاتر از این مى‌گوید که فلانی فلان کرده من هم از روی لج آمدم این کار را کردم. شارع در اینجا باز مى‌گوید که دست نگه دارید. این نیامده شرب خمر را از باب انکار و عناد انجام بدهد بلکه از باب اینکه لج فلانى [دربیاید این کار را کرده است] مثل اینکه بچه‌ها از لج قهر مى‌کنند و نماز نمى‌خوانند [می‌گویند که] یا برایم پفک بخر یا مثلاً نماز نمى‌خوانم. از این مسائلى که هست. تمام اینها [ملاک] هست.