
تبیین کیفیت انتزاع جنس از ماده و صورت
بررسی فلسفی اولویت ماده بر صورت در انتزاع مفاهیم
آیتالله سید محمدمحسن حسینی طهرانی در این جلسه به بررسی دقیق فلسفی پیرامون نحوه انتزاع جنس از ماده و صورت میپردازند. بحث با طرح اشکالی مبنی بر اینکه چرا جنس باید از ماده اخذ شود و نه از صورت، درحالیکه هر دو دارای جوهر هستند، آغاز میشود. در ادامه، با تکیه بر مبانی فلسفی و کیفیت اخذ مشتق، پاسخ مرحوم آخوند تبیین میگردد که چگونه جنس به دلیل ابهام و اشتراک، اولویت انتزاع از ماده را دارد. در بخش دوم، استاد با عبور از نگاه مشّایی و استصحاب قهقرا، به تبیین جایگاه علیت در فلسفه اشراق و عرفان نظری میپردازند و با ذکر مثالهایی از کرامات اولیای الهی، نشان میدهند که چگونه حقیقت علیت، بدون نیاز به مسبوق بودن به سابقه مادی، در خارج ظهور مییابد. در پایان، با نقد رویکردهای سطحی در برخورد با مسائل اجتماعی و قضایی، بر اهمیت توجه به انگیزهها و باطن افعال در احکام شرعی تأکید میشود.
تبیین کیفیت انتزاع جنس از ماده و صورت
11کیفیت تبدیل شدن عکس شیر روی پرده به شیر واقعی توسط امام رضا علیهالسّلام
علىٰکلّحال از امام رضا علیهالسّلام همه چیز برمىآید؛ 300 کیلو براى شما درست مىکند! خلاصه اگر شما هم وزنتان کم است و نحیف هستید و مىخواهید اینطورى مشمول لطف حضرت بشوید یک 200 کیلویى هم کافی است! اگر نه، وزن زیاد است حضرت 400 کیلویى براى شما مىفرستد! او همه طور دارد و این مسئله برای او مهم نیست! آیا این بوده است که از جایى ماده و خاکى برداشته است و قضیه مثل قضیۀ حضرت عیسى علیهالسّلام بوده یا نه، حضرت کارى نکرده است؟! حضرت مِن غیرِ مسبوقٍ بِسابقَة فقط ایجاد علیت مىکند؛ یعنى نفس علیت و نفس ایجاد صورت برزخیه و صورت مثالیه، تکوّن خارجى یک شیر 300 کیلویى است! نفس آن مسئله! خب جناب شیر قبل از این کجا تشریف داشتند؟! یا آن که موسى بن جعفر علیهالسّلام اعجاز کردند کجا بوده است؟! یا ناقۀ صالح کجا بوده است و امثالذلک؟!
همّت ولىّ؛ مبداء ایجاد کرامات
در تمام این موارد به همّت ولىّ این امر در خارج تحقق پیدا مىکند، چه قضیهای بوده است؟! یا آن سیبى که جبرئیل آورد و به پیغمبر صلّی الله علیه و آله و سلّم برای قبل از هنگام ازدواج با حضرت خدیجه و داستان حضرت زهرا علیهماالسّلام داد، این سیب از کجاى زمین بوده است؟1 بالأخره سیب ماده بوده است. یا مثلاً در آن موائدى که براى حضرت مریم علیهاالسّلام مىآمد ﴿يَٰمَرۡيَمُ أَنَّىٰ لَكِ هَٰذَا قَالَتۡ هُوَ مِنۡ عِندِ ٱللَهِ إِنَّ ٱللَهَ يَرۡزُقُ مَن يَشَآءُ بِغَيۡرِ حِسَابٍ﴾2 گفت: ﴿أَنَّىٰ لَكِ هَٰذَا﴾ این از کجا آمده است؟! من ندیدم!
موهومی بودن قضیۀ جزیرۀ خضراء
او نگفت که از باغ فلانى اجنه براى من آوردند و از درخت کندند یا ملائکه رفتند از جزیرۀ خضراء موهومى براى ما میوه آوردند! قضیۀ خضرا هم خودش یک چیز واقعاً عالى است!! این را برداشتند براى ما آوردند! نه، ﴿هُوَ مِنۡ عِندِ ٱللَهِ﴾، صاف مىگوید که خدا بدون اینکه بخواهد مسبوق به سابقه براى این درست بکند و بخواهد که ماده براى این قضیه درست بکند که بله این بوده ولی شما نمىبینید! بلکه یکدفعه به حیثیت علّى برمىگرداند و میگوید: ﴿هُوَ مِنۡ عِندِ ٱللَهِ﴾! اینکه تو الآن دارى مىبینى ﴿مِنۡ عِندِ ٱللَهِ﴾ است؛ آن سیب، این اسد، آن جمل ناقۀ صالح و تمام اینها ﴿مِنۡ عِندِ ٱللَهِ﴾ است.
- . معانی الأخبار، ج ۱، ص ۳۹6.
- . سوره آل عمران (3) آیه 37. معاد شناسى، ج 2، ص 227 و 228:
«... مىگفت: اى مریم از كجا این چنین روزىها براى تو معیّن شده است؟ مریم در جواب مىگفت: این غذاى ملكوتى است و از جانب خدا براى من مقدّر شده است، و خداوند به هر كس كه ارادهاش تعلّق گیرد از این روزىهاى معنوى، بدون حساب ارزانى خواهد داشت.»
