تبیین کیفیت انتزاع جنس از ماده و صورت

تلمیذ: باهم منافات که ندارد؟ در قضیۀ خلقت انسان هم سیر قهقرا داریم و هم مسئلۀ علیت مطرح است.

استاد: الآن خدمتتان عرض مى‌کنم، چه کسى گفته که منافات دارد؟! نه، بنده این را مى‌گویم که پس چرا ما باید در پاسخ‌گویى متشبّث به یک فلسفه‌اى بشویم که بخواهد [راه طولانی را نشان دهد] چرا راه را میان‌بر نزنیم و به یک سمتی برویم که صاف رفع مشکل کند و حل مشکل بتّى کند؟!

تلمیذ: خود بحث علیت در فلسفه مشّاء إن قلت زیاد دارد و تناقضاتى دارد که در فلسفۀ مشّاء قابل حل نیست.‌

استاد: البته علیت فى‌حدّنفسه مسئلۀ اصلى و واقعى در نظام است بدون حیثیت علیت اصلاً هیچ چیزى ظهور و بروز خارجى ندارد. مسئلۀ علیت یک حقیقتى است که آن حقیقت، لازمۀ کل پدیده و حوادث به هر کیفیتى است منتها حالا در بیان علیت و در کیفیت تحقق خارجی آنجا مسائلى هست که بله، براى خیلى‌ها شاید این مسئلۀ علیت حل نشده باشد.

مثلاً یکى از مطالبى که در همان سابق خودم اتفاقاً به مرحوم آقا عرض کردم قضیۀ بین مرحوم آقا شیخ محمدحسین کمپانى و مرحوم سید احمد کربلایى است که در همین کتاب توحید علمى ‌و عینى آمده است. گفتم که آقا اصلاً مسئله به این راحتى است و یک قضیۀ علیت کلک کار را مى‌کَنَد! ایشان فرمودند: بله همین‌طور است. گفتم که ما جهات عدیده‌اى داریم براى اینکه مرحوم آقا سید احمد مى‌توانست از آنجا وارد بشود و مسئله را از همان دیدگاه خود مرحوم آقا شیخ محمدحسین حل کند و نیازى به این مسائل نبود بااینکه مرحوم آقا سید احمد هم در مسائل فلسفى بسیار وارد بود ولى وقتى که شما نگاه مى‌کنید مى‌بینید کیفیت ترتیب مقدمات در منطق مرحوم آقا شیخ محمدحسین انصافاً نسبت به آقا سید احمد قوی‌تر بوده است. آقا سید احمد جنبۀ اشراقش غلبه داشته و زده کاسه و کوزه همه را درب و داغان کرده بود ولی اگر با همان منطق و کیفیت جلو مى‌آمدیم مسائل زیادى داریم. ایشان به مسائل توحید افعالى و اینها تشبّث کردند ولى به همین قضیۀ علیت، مسئلۀ فعلیت و استعداد، خود یکی از همین‌ها یا خود مسئلۀ تشخّص در وجود و همۀ اینها [می‌توانست تشبّث کند] یکى از آنها مسئلۀ علیت است که خود تبیین مسئلۀ علیت در آنجا به‌طورکلی مسئله را حل مى‌کند که معلول چیزى جز همان علت نیست و هیچ تفاوتى ندارد الاّ [اینکه] این ظهور و بروز اوست نه‌اینکه یک چیزى بخواهد جدا بشود و شما براى جدا شدن قائل به مرتبه بشوید و بعد بگویید که این از آن مرتبه نمى‌تواند عبور کند پس ما در مرتبۀ عالیه نسبت به مرتبۀ دانیه‌ باید قائل به ثنویت و افتراق بشویم و بعد این مسائل، مشکلات، افتراق اسماء با ذات، امثال‌ذلک، جدایى مقام واحدیت و أحدیت و اینها همه پیش بیاید.