نقد مبانی حکمت مشاء در باب جنس و فصل

انضمامی نبودن وجود ماهیات

پس ماهیات در خارج موجود هستند ولکن آیا وجود اینها وجود انضمامى است؟ یعنى دو نحوۀ از وجود داریم که یک وجود همان وجود بساطت حق است که مبدأ أعلى است و وجود دوم وجودِ ماهیات است که قالب‌بندى این وجود است و او از جای دیگر مى‌آید به این مى‌خورد ـ مثل دو شی‌ء ترکیبى ـ و بعد آن شی‌ء خارج پیدا مى‌شود؟ خب طبعاً این مسئله منتفى است و ادلۀ نافیۀ خودش را دارد و نیازى به بسط و اینها ندارد.

مطالبی در مسئلۀ علم بارى

حتى در مسئله و قضیۀ علم بارى آیا معنا دارد که ما براى ذات بارى یک ذهن و نفسى مثل انسان تصور کنیم همان‌طورى‌که در ذهن انسان، ماهیات اشیاء به‌صورتِ صورت در آنها نقش دارد، در ذهن بارى و در نفس بارى هم قبل از خلقت اشیاء، این اشیاء به‌صورتِ صورت عکاسی و صورت تصویر در آنجا وجود دارد قبل از اینکه هنوز وجود خارجى پیدا نکرده است؟ آیا مسئله به این کیفیت بود؟! خدا که نفس ندارد! خدا که ذهن ندارد! خدا که تصور ندارد تا بیاید تصور بکند و این صورت را در آنجا به‌وجود بیاورد! حتى اگر قرار باشد ما براى خدا ذهن را تصور کنیم، آن صورتى را که خدا آن صورت را خلق مى‌کند ـ بالأخره صورت مسبوق به عدم است و مسبوق به وجود نیست ـ و آن اراده‌اى که مى‌کند و آن صورت را خلق می‌کند قبل از اینکه هنوز آن تشکّل خارجى به خودش بگیرد آن اراده از کجاست؟! مگر آن اراده غیر از همان وجود است؟! مگر در وجود حق ترکّب و ترکیب هست تااینکه قدرى از وجودِ حق عبارت از همان وجود بسیط باشد و قدرى از او عبارت از همان اراده باشد که تعلق به صور نوعیه یا به صور ـ بنابر مُثُل افلاطونى ـ شخصیه مى‌گیرد؟! آن صور شخصیه چه نحوه‌اى از وجود است؟! آیا خارج از وجود است یعنى عدم است؟! عدم صورت ندارد. اگر آن صور، صور نوعیه نحو مِنَ الوجود است خب وجود حق که بسیط است. بنابراین چگونه است که یک وجود بسیط در عین بساطت خودش داراى اختلاف مى‌شود؟!