حقیقت وجود و مراتب ادراک آن

این مسائل به‌خاطر چیست؟ به‌خاطر همین است که اینها آمدند و به این مسائل و حقایق ترتیب اثر دادند و در روش و منش خودشان به‌کار گرفتند تااینکه کم‌کم تغییر، تغییر، تغییر و تحولاتى براى ایشان پیدا مى‌شود و به یک نقطه از استعداد و آمادگى مى‌رسند که مى‌توانند بیان کنند و مى‌گویند که این بیان ما را هم به همه اعلام کنید، نه‌اینکه فقط اینجا باشد و کسى نفهمد. بروید به همه اعلام کنید که این قضیه براى ما روشن نبود و حالا روشن شد و توسط شاگرد ما هم روشن شد. توسط همین ایشان روشن شد! خب در بعضى موارد ایشان به مرحوم آقا مى‌گفتند که واقعاً نمى‌دانم و واقعاً ایشان نمى‌دانست و بنده هم از ایشان بعضى چیزهایى را سؤال کردم و مرحوم علامه مى‌گفت: نمى‌دانم‌.

تلمیذ: مرحوم علامه طباطبائی با شهود یا استدلال به این مطلب رسیدند؟! چون بحث اعیان ثابته بود.

استاد: بله، شاید هردو باهم، یک هم‌چنین احساسى را داشتم یعنى نه‌تنها مسئلۀ بحث بود بلکه همراه با آن شاید یک چیزهاى دیگرى هم بود، حالا دیگر آن را ما نگفتیم ولى خب بى هیچى هم نبود، مقدمه بود وسیله بود خلاصه چاشنى هم این وسط داشت و در همان‌جا بنده یادم هست که این عکس‌ها را گرفتم و به مرحوم آقا نشان دادم، ایشان به عکس‌ها یک نگاهى کرده بودند بعد فرمودند که آثار فناء در این عکس‌ها دارد ظاهر مى‌شود! این عبارت ایشان است.

یکى آن عکسی است که چهار زانو نشسته‌اند و دارند نگاه مى‌کنند، نمى‌دانم دیده‌اید یا نه؟ حالا إن‌شاءالله که مى‌بینید. إن‌شاءالله اینها چاپ بشود و من خیلى دنبال اینها مى‌گشتم بالأخره از یک جایى پیدا کردم و این را ضمیمۀ کتاب‌هایی که قرار است چاپ شود کردم. بله، ایشان فرمودند: آثار فناء از این چهره دارد ظاهر مى‌شود. خلاصه طبعاً این قبلاً شاید یک هم‌چنین مسئله‌اى نبود‌.

شرح شعر مرحوم حاجی «و کُنهُهُ فى غایةِ الخفاء»