حقیقت وجودی ماده و صورت در فلسفه

توضیح در مورد حیثیت انفعالی و حیثیت فاعلی فاعل

پس همۀ اینها ریشه و برگشتش به یکى است. تمام تصرفاتى که در عالم وجود هر ذره‌اى از ذرات می‌کند از یک نقطه‌نظر دو حیثیت دارد: یک حیثیت، حیثیت انفعالى خودش هست، و یک حیثیت، حیثیت فاعلىِ فاعل است. در حیثیت انفعالی، قبول لازم است و باید قبول بکند، اگر فاعل تام باشد و قابلیت براى آن منفعل نباشد [انفعالی انجام نمی‌شود] این جبال مُندَک مى‌شوند و ﴿وَ خَرَّ مُوسَىٰ صَعِقٗا﴾¹ مى‌شود چون قابلیت نیست. اگر قابلیت بود نباید ﴿وَ خَرَّ مُوسَىٰ صَعِقٗا﴾ بشود چون آن جنبۀ فاعلى از جنبۀ قابلى و انفعالى قوی‌تر بود لذا غلبه مى‌کند و او را مى‌اندازد و چه‌بسا ازبین مى‌برد و حالاتى که براى بسیارى از بزرگان پیدا مى‌شد، حالاتى که براى امیرالمؤمنین پیدا مى‌شد ـ البته در ابتداى امر، نه در انتها، شاید در آن موقع حضرت به امامت نرسیده بودند که همین‌طور هم بود، آن‌طورى که بنده از بزرگان شنیده‌ام ـ آن حالاتى که در نماز پیدا می‌شد و [خود را] مى‌انداختند و... آن شخص مى‌گوید که از نخلستان عبور مى‌کردم دیدم صدایى مى‌آید رفتم دیدم [امیرالمؤمنین] مثل چوب خشک افتاده است. به در خانه آمدم و در زدم و نزدیک صبح بود یا بین الطلوعین شده بود و حضرت زهرا سلام‌الله‌علیها دم در آمدند. گفتم که بیا على از دنیا رفت! حضرت فرمودند: کجا بود؟ چه بود؟ چه شد؟ وقتى قضایا را شرح دادند [حضرت زهرا] گفتند: این کار هر شب اوست.²

در آن زمان، امیرالمؤمنین به امامت نرسیده بود. حالا ما این را یک مقام مى‌دانیم درحالی‌که این مقام نیست و این هنوز دلالت بر نقص مى‌کند. وقتى امیرالمؤمنین به امامت رسید از این حالات نداشت. آن سعۀ امامت و سعۀ ولایت آن قابلیت را بالا مى‌برد و نمى‌گذارد که آن حیثیت فاعلى بر جنبۀ انفعالى غلبه کند. لذا امیرالمؤمنین بعد از امامت دیگر بی‌هوش نمى‌شد و دیگر روى زمین نمى‌افتاد و دیگر این مسائل نبود. چه‌بسا حتى اگر در زمان امامت مى‌خواستند تیر را از [پایش بیرون] بکشند³ درد پیدا مى‌کرد. این درد پیدا نکردن ـ که به پیغمبر گفتند [و ایشان فرمودند:] نماز بخواند ـ به‌خاطر این است که در آنجا انقطاع بین نفس و تدبیر پیدا مى‌شد لذا اعصاب حسّ نمى‌کرد مثل آدمى ‌را که کِرِخ⁴ بکنند. براى خود من اتفاق افتاده است. حالا آدم بی‌هوش که اصلاً به‌طورکلی بی‌هوش است اصلاً هیچ نمى‌فهمد. نه، بعضی‌ها که سِر مى‌کنند؛ سِر موضعى، آدم هرچه بخواهد فکر کند این کارى که الآن مثلاً پزشک دارد مى‌کند چاقویى که مى‌خواهد بزند چه موقع است [نمی‌شود]؟ اگر سِر خیلى قوى باشد اصلاً نمى‌فهمد. انسان شاعر است عالم است بی‌هوش نیست ولیکن احساس نمى‌کند به‌خاطر اینکه عصب از کار افتاده است. حالا اگر در حین نماز در آن‌وقت پای امیرالمؤمنین را کِرِخ مى‌کردند در عین اینکه نماز مى‌خواند تیر را بیرون مى‌کشیدند نمى‌فهمید.