
حقیقت وجودی ماده و صورت در فلسفه
تبیین جایگاه ماده و صورت در نظام هستی و توحید افعالی
آیتالله سید محمدمحسن حسینی طهرانی در این جلسه به تبیین دقیق جایگاه ماده و صورت در فلسفه اسلامی میپردازند. بحث با نقد دیدگاه متکلمین درباره استمرار فیض آغاز شده و با بررسی رابطه ماده و صورت در تحلیل عقلی ادامه مییابد. محور اصلی سخن، نفی حیثیت انقطاعیه بین وجود مفاض و صورتهای گوناگون است؛ بدین معنا که عالم هستی یک حقیقت واحد و متصل است که بقای آن به استمرار اراده الهی وابسته است. استاد با نقد رویکردهای انحرافی مانند جنگیری، بر لزوم تکیه بر ولایت اهلبیت علیهمالسلام و درک صحیح از اسماء الهی تأکید میکنند. در نهایت، با تفکیک دو حیثیت وجودی نفس انسانی، یعنی وجود فینفسه و وجود لغیره، این نتیجه حاصل میشود که تمام تغییرات و تحولات عالم، ظهوراتِ اراده واحده الهی است که در مراتب مختلف به صورتهای گوناگون تجلی مییابد.
حقیقت وجودی ماده و صورت در فلسفه
7منظور از امام مبین در آیۀ ﴿وَ كُلَّ شَيءٍ أَحصَينَٰهُ فِي إِمَام مُّبِين﴾
امام صادق علیهالسّلام مىفرماید که باز به این نگاه نکن! خیال نکن در قرآن آمده است! نگاه کن به آن کسى که به جاى ﴿عِلۡمٞ مِّنَ ٱلۡكِتَٰب﴾،1 ﴿عِلۡمُ ٱلۡكِتَٰب﴾2 به او داده شده است. ﴿وَ كُلَّ شَيۡءٍ أَحۡصَيۡنَٰهُ فِيٓ إِمَامٖ مُّبِين﴾3 که منظور ولایت ماست که امام مبین است. آن امام مبین آن کسى است که اگر آصف یک اسم را داشت و با آن یک اسم توانست در کرات تصرف کند، ما هفتاد و دوتای آن را داریم.4 یااباالفضل! اصلاً مىشود [تصور کرد!] او یک اسم دارد تمام عالم را بههم مىریزد. کرۀ شمس را مىآورد و جایش را در قمر مىگذارد و قمر را مىبرد [جای آن!] اینطرف و آنطرف بکند. یعنى مىدانید چه مىخواهم بگویم؟! مىخواهم بگویم که تمام کارهایى که پیغمبر کرد و شق القمر کرد همان کارى [بود] که آصف [کرد] بیشتر نکرد، همان کار بود! کارى که پیغمبر کرد کارى بود که آصف کرد و خورشید را نگه داشت و به جاى خورشید کرةُ القمر را تنصیف کرد و نصفش آمد و شهادت و اینها داد.5 معجزهاى که کرد کار آصف بود. آن إنطاق حصاد آصف بود.6 شجره آصف بود.7 امیرالمؤمنین که آن شترها را از کوه بیرون آورد کار، کار آصف بود.8 «ما قَلَعتُ بابَ خَیبَرَ بِقوَّةٍ جِسمانیَّةٍ» کار آصف بود.9 همۀ کارهایى که ما دیدیم کردند کار آصف بود. حالا ببین آن هفتاد و دوتاى دیگر آن چیست که نکردند؟! آن را ببین چه خبر است! تمام آنچه را که ائمه کردند کارى که امام رضا کرد آن کار، کار آصف بود و بالاتر از آن نبود. اینکه امام صادق علیهالسّلام مىفرماید: آصف با این کارى که کرد و خورشید را نگه داشت؛ یعنى هر کارى کرد در عالم مثال کرد، منظور این است! تصرف در مثال، این ارتباطى به آصف داشت. هفتاد و دو برابر را ما داریم! پس اینجاست که باید سراغ آصف نرفت. اینجاست که نباید غیر از اسلام [سراغ دین دیگری رفت]؛ ﴿وَ مَن يَبۡتَغِ غَيۡرَ ٱلۡإِسۡلَٰمِ دِينٗا فَلَن يُقۡبَلَ مِنۡه﴾10 اینجاست که باید سراغ امام صادق علیهالسّلام آمد نه سراغ آصف، نه سراغ سلیمان، نه سراغ انبیاء گذشته!
- . سوره نمل (27) آیه 40. امام شناسى، ج 4، ص 110:
«[اما آنكس كه به] علم كتاب فى الجمله [آگاهى داشت].» - . سوره رعد (13) آیه 43.
- . سوره یس (36) آیه 12. معادشناسى، ج 7، ص 33:
«و تمام اشیاء را فرداً فرداً ما در امام مبین احصاء و شمارش میكنیم.» - . بصائر الدرجات، ج 1، ص 208.
- . البرهان فی تفسیر القرآن، ج 5، ص 214.
- . الخرائج و الجرائح، ج 1، ص 159؛ بحار الأنوار، ج 17، ص 411.
- . نهج البلاغة (صبحی صالح)، ص 301.
- . الكافی، ج 8، ص 185.
- . الطرائف، ج ۲، ص 5۱۹.
- . سوره آل عمران (3) آیه 85. معاد شناسى، ج 10، ص 131:
«هركس غیر از اسلام، دینى را براى خود اتّخاذ كند از او پذیرفته نمىشود.»
- . سوره نمل (27) آیه 40. امام شناسى، ج 4، ص 110:
