تبیین رابطه ماده و صورت در فلسفه اسلامی
تحلیل چگونگی انتزاع جنس از ماده و فصل از صورت
آیتالله سید محمدمحسن حسینی طهرانی در این جلسه به بررسی دقیق رابطه میان ماده و صورت در فلسفه مشاء میپردازند. بحث با طرح اشکالی پیرامون نحوه انتزاع جنس از ماده و فصل از صورت آغاز میشود؛ چرا که با وجود جوهریت هر دو، جنس از ماده انتزاع میگردد اما صورت چنین نقشی ندارد. استاد با تفکیک میان وجود و ظهور، تبیین میکنند که ماده به دلیل ابهام ذاتی، قابلیت توسعه و شمول بر مصادیق را دارد، در حالی که صورت فعلیتی متعین و متشخص است. در ادامه، ایشان با استفاده از مثالهای ملموس، تفاوت میان وجود و ظهور را تشریح کرده و نشان میدهند که چگونه عقل با تحلیل واقعیتهای خارجی، ماده مستمر و سیال را از صور عارضی تفکیک میکند. در نهایت، این بحث به تبیین جایگاه وجودی مخلوقات در پرتو تجلیات الهی و نقش صورت در فعلیت یافتن ماده ختم میشود.
مرتب سازی:
تبیین رابطه ماده و صورت در فلسفه اسلامی
22وقتى که من دستم را اینطور مىکنم الآن دو امر در اینجا براى شما متمثّل است یکى دست بودن من که این دست بودن من قابل انکار نیست و یکى آن شکلى که به خود گرفته است که آنهم قابل انکار نیست لذا من الآن کف دستم را باز مىکنم ولى الآن مشتم را مىبندم. دست من به جاى خودش بوده یک گرم هم کم یا اضافه نشده است ولى در اینجا یک امر دیگرى اتفاق افتاد، دست بودن به جاى خودش هست ولى آن امرى که قبلاً بود ازبین رفت و الآن یک امر دیگرى هست و آن همین هیئت وضعیهاى است که این دست دارد. اسم این را ماهیت مىگذاریم حالا در اینجا جنبۀ عرض دارد ولی در ماهیت نه، به خود ظهور وجودى شىء برمیگردد.1
اللهم صل علی محمد و آل محمد
- . تلمیذ: دربارۀ حج مرحوم علامه هم در جلد نهم المیزان روایتى را آوردهاند مبنی بر اینکه شخصی میپرسد که پول دارم در چه راهی خرج کنم، حضرت امام صادق فرمودند بهترین فى سبیل الله حج است، در آیۀ زکات چند روایت از عیاشى، میرزاى قمى هست و علامه بهترین سال عمر را حج شمردهاند.
عوائق استطاعت (ت)
استاد: بله هست من در این جلسه دیگر قصد بیان استطاعت را نداشتم و بحث استطاعت دیگر تمام شد. قصدم براى مطرح کردن عوائق استطاعت بود که چه چیزى مىتواند عائق باشد. عوائق متعددى هست. فرض کنید بچه داشتن که زن، بچه داشته باشد، مریض باشد، شخص ممرِّض باشد و همینطور راجع به امنیت طریق و تخلیة السرب و اینها. اینهم مسئلۀ مهمی است که چه چیزى مىتواند عائق باشد و جلوى استطاعت را بگیرد. دیگر حالش برای ما نمانده است.
یکى از مسائلى که مطرح و جدى است خب همین است. فرض کنید یک عروس و داماد ازدواج مىکنند و اگر بخواهند حامله بشوند خب این حامله شدن عائق مىشود آیا باید اول حج را انجام بدهند بعد این زن حمل بردارد یااینکه نه، شارع اجازه براى حمل داده و او مىتواند حمل پیدا بکند حالا چه بعد مستطیع بشود یا نشود. خب این یکى از مسائلى است که الآن به شما گفتم بروید روی آن فکر کنید؛ با توجه به مطالبى که ما نسبت به حج و وجوب اطلاقى واجب مطلق گفتیم ـ از روى دلیل بروید پیدا کنید نهاینکه همینطورى بگویید که نه آقا نمىشود یا مىشود! اینطورى نه، بروید از روى دلیل و ادله حکم بهعنوان فتوا بدهید شما هم الحمدلله مجتهد شدید دیگر! ـ ببینید که در این یکى از مصادیق آیا شارع اجازۀ حمل را در صورت استطاعت یا امید به استطاعت داده که مثلاً فرض بکنید که این عروس و داماد مىگویند که خب در عرض دو یا سه سال ما بهحسب ظاهر استطاعت پیدا مىکنیم آیا شرعاً مجاز به حمل است درحالیکه این براى سالیانی عائق مىشود چون وقتى که او حمل پیدا کند و بعد بچه پیدا بشود و دو سال [شیر] بخورد و بعد هم که نیاز به حضانت مادر دارد آیا این [اجازۀ شارع] هست یا نیست؟ این یکى از مسائلى است که باید روی آن فکر کنید و ببینید که به کجا مىرسید!
- . تلمیذ: دربارۀ حج مرحوم علامه هم در جلد نهم المیزان روایتى را آوردهاند مبنی بر اینکه شخصی میپرسد که پول دارم در چه راهی خرج کنم، حضرت امام صادق فرمودند بهترین فى سبیل الله حج است، در آیۀ زکات چند روایت از عیاشى، میرزاى قمى هست و علامه بهترین سال عمر را حج شمردهاند.