تبیین رابطه ماده و صورت در فلسفه اسلامی

مثل همین اشعارى که در این زمینه نسبت به کیفیت ظهور مبدأ اعلى به مخلوقات و تعیّنات داریم که ظهور تو به من است. ببینید مى‌گوید که «ظهور تو به من است و وجود من از تو»،¹دو چیز در اینجا هست؛ یکى وجودُ الشى‌ء است که یا حقیقتش حقیقت جوهرى است یا حقیقتش حقیقت عرضى است، در عرض‌ها مثل مقولات و اینها و در حقیقت جوهرى هم مثل جواهر و اینها هستند؛ در بحث جواهر و اعراض. وجود من از تو است. بله، تا آن مبدأ اول، تا آن وجود بحت و بسیط بالصرافه، تا آن وجود عِلّى و آن وجود مفیض نبود ما کجا بودیم؟! خبرى‌ از ما نبود و وضعیتی از ما نبود. آن مبدأ اول است که ظهور او وجود ما را اقتضاء مى‌کند. «اگر نازى کند از هم فرو ریزند قالب‌ها!»²

پس وجود ما از اوست چون وجود ما وجود معلول است و وجود معلول وابسته به وجود علت است. وجود ما از او است زیرا وجود ما وجود متعیّن و محدود است و این وجود متعیّن و محدود باید مسبوق ـ نه مسبوقِ زمانى ـ به وجود بالصرافه باشد. همین‌که شما وجود محدود مى‌گویید بنابراین در ضمنش یک بالصرافه را خواباندید و تضمین کردید؛ بدون اینکه بگذارید کسى بفهمد و بگویند که وحدت وجودی شدید، یک وجود بالصرافه‌ای را این لابه‌لاها درنظر گرفتید! وجود محدود از کجا آمد؟! جناب آقا که خودتان دارید محدود مى‌گویید! شما که خودتان دارید وجود محدود مى‌گویید پس باید یک وجود غیرمحدودی باشد که آن وجود غیرمحدود منشأ و علت و سرچشمۀ این وجود محدود در اینجا شده است. پس وجود ما محدود است و از اوست زیرا وجود ما مرکب است ولی وجود او بسیط است و هَلُمَّ جَرّا.

عدم بودن وجود درصورت قطع افاضه و اضافۀ اشراقیه

خب این وجود ما از اوست و در این شکى نداریم و این وجود به‌واسطۀ افاضۀ اشراقیه و اضافۀ اشراقیه به‌محض اینکه قطع بشود با عدم مساوى است؛ یعنى اگر آن جنبۀ افاضه و آن جنبۀ اراده و مشیّت متعیّن کننده و آن ربط یک‌دفعه قطع بشود و خدا چرت بزند! ﴿لَا تَأۡخُذُهُۥ سِنَةٞ وَلَا نَوۡمٞ﴾³ حالا آمد و خدا چرت زد! [اگر خدا] یک چرت بزند کل عالم هوا مى‌رود یک چرت یک لحظه! نیاز نیست به اینکه حالا باید دوباره چیز بشود!