تبیین رابطه ماده و صورت در فلسفه اسلامی

فعلیت پیدا کردن ماده به‌واسطۀ صورت

در قضیۀ صورت و جنس مسئله به این کیفیت است منتها جایش برعکس است؛ یعنى جنس یک واقعیت خارجى است که این واقعیت خارجى او را از سایر واقعیت‌ها، از مجردات، از جبرائیل و عقل، از جن و پرى و ملک و از همۀ اینها جدا مى‌کند. ما بر آنچه که با همۀ اینها فرق دارد اسم ماده مى‌گذاریم حالا آیا ماده خودش به‌تنهایى ظهور دارد؟ نه‌خیر، ماده ظهور ندارد. ظهور ماده به آن صورتى است که در آن صورت، ظهور پیدا مى‌کند؛ یعنى خودش را نشان مى‌دهد و به‌واسطۀ نشان دادن ما مى‌فهمیم که ماده‌اى وجود دارد لذا صورتى که این شى‌ء دارد عبارت از همان صورت جسمیت خودش است و آن صورت جسمیت همان شیئی است که ذاتى براى این امر خارجى است ذاتى به این معنا که اگر نباشد شى‌ء در وجود خودش دچار نقص مى‌شود نه در ظهور، ذاتى یعنى در وجود، منتها این ماده وقتى که مى‌خواهد ظهور پیدا کند به‌واسطۀ این صورت است که براى ظاهر شدن و تحقق خارجى پیدا کردن، فعلیت پیدا مى‌کند.

تلمیذ: بنابراین آدم هر چیزی که مى‌بیند باید دوچیز ببیند.

استاد: احسنت احسنت بله‌.

تلمیذ: و این ماده‌اش را هرگز نمى‌بیند؟

استاد: نه‌اینکه نبیند، تصور مى‌کند، عقل تحلیل مى‌کند؛ عقل که بیخود و کشکى تحلیل نمى‌کند بلکه یک چیزى را مى‌بیند که تحلیل مى‌کند وقتى که عقل ببیند الآن‌ این صورت بر اینجا عارض شده و این ماده به این صورت است و دو سال پیش این‌طور و به این صورت نبوده و درحالى‌که همین وزن به حال خودش باقى است این وزن را که از هوا نیاورده همین وزنى که بوده فرض بکنید که یک کیلو و 250 گرم بود الآن هم یک کیلو و 250 گرم است منتها یک کیلو و 250 گرم دو سال پیش خشب بود و الآن کتاب اسفار است‌.