تحلیل فلسفی حقیقت ماده و صورت

درس ششصد و نود و یکم

عدم دخالت جوهریت ماده و جوهریت جنس در انتزاع جنس از ماده بنابر نظر مرحوم آخوند (3)

أعوذ بالله من الشیطان الرجیم

بِسمِ الله الرَّحمَنِ الرَّحیم

إذا تُقَرِرَ هذا فَنَقولُ كونُ الشَی‌ءِ واقِعاً تَحتَ مَقولَةٍ بِحَسَبِ اعتِبارِ وجودِه فی نَفسِه لا یوجَبُ كونَهُ واقِعاً بِاعتِبارٍ آخَر تَحتَ تِلكَ المَقولَةِ بَل و لا تَحتَ مقولة مِنَ المَقولات.¹

این مطلبى را که مرحوم آخوند ذکر کردند و همان‌طورى‌که عرض شد مبتنى بر اشکالى بود که بر کیفیت اتخاذ جنس از ماده و همین‌طور فصل از صورت وارد شد. درحالى‌که بر طبق آنچه که معروف و مشهور است خود ماده و صورت در تحت مقولۀ جوهر هستند و اگر قرار باشد آن حیثیتِ شمول در کیفیت اتخاذ جنس مدّنظر باشد، آن شمول در جوهریت خود صورت هم وجود دارد، خود صورت هم داراى یک حقیقت جوهریه‌ است که آن حقیقت جوهریه شامل همۀ افراد و مصادیق مندرجه در تحت آن خواهد بود. بنابراین چرا شما مى‌آیید و جنس را از ماده اخذ می‌کنید؟ جنس را از صورت اخذ کنید، چون هم آن داراى جوهر است و هم ماده جوهر است، پس این اتخاذ چگونه خواهد بود؟

این جوابى که مرحوم آخوند بنابر مشى حکمت مشاء و مسئلۀ متعارف قوم دادند بر این بود که گرچه خود صورت داراى حقیقت جوهریه است و همان‌طور ماده‌ هم داراى حقیقت جوهریه است ولى بَینَهُما بَونٌ بَعید در تحصل و ابهام.

در ابهام خب جنس داراى حقیقت جوهریه‌اى است که صرف استعداد و هیولاى محض است و آن استعداد و هیولاى محض، از خود وجود و حیاتى ندارد و قوام او به قوام آن صورتى است که به او تحصل و تعیّن و تشخّص مى‌بخشد. بنابراین آنچه را که در معناى ابهام که لازم آن، عبارت است از حیثیت شمولى که نسبت به همۀ انواع مى‌تواند داشته باشد، می‌خواهیم، آن را فقط در ماده مى‌توانیم پیدا بکنیم نه در فصل، زیرا آن فصل و صورت خودش عبارت از تعیّن خارج است و آن تعیّن خارج دیگر قابل سرایت به فرد دیگر نیست. هر شیئى تعینّش به خودش است و آن تعیّن موجب تشخّص نوعیه است، پس آنچه را که ما از حیث شمول به‌دنبال او هستیم نمى‌توانیم در یک امر متمایز بیابیم.