تبیین حقیقت جنس و فصل در فلسفه اسلامی

نفس عبارت است از یک حقیقت مجردۀ جوهریه

اما آنچه که مورد نظر است این است که اشکالى که در اینجا شده است اشکال بر نفس است نه بر آن صورت جسمیت و نه بر صورت خشبیت و نه بر صورت صناعات خارجیه بلکه اشکال بر نفس است و نفس عبارت از یک حقیقت مجردۀ جوهریه است بنا بر آنچه که نسبت به این قضیه گفته مى‌شود که یک جنس عالى است که آن حقیقت جوهرى باشد و به‌واسطۀ آن حقیقت جوهریه که همان ماهیة الشى‌ء است الآن در اینجا قوام جسم و ماده به‌واسطۀ اوست. آیا شما نفس را در اینجا مقوّم مى‌دانید یا نمى‌دانید؟ بله یا نه؟ اگر نفس را در اینجا مقوم بدانید ما نقل کلام در خود این نفس مى‌کنیم. نفس را صورت نوعیۀ جسم مى‌دانید؟ بله! نفس را مقوم مى‌دانید؟ بله! ما همۀ اینها را مى‌پذیریم و در پذیرش اینها مجبوریم این را هم بپذیریم که این نفسى که در اینجا مقوم و منوّع و مصوّر این جسم است داراى یک حقیقت جوهریه است. شما این حقیقت جوهریه را در اینجا چگونه تفسیر مى‌کنید؟ زیرا بدون این‌هم خودش وجود دارد چرا حقیقت جوهریه است؟ به‌خاطر اینکه ممکن است بدن بیفتد ولى نفس خودش وجود دارد. چه شما نفس را روحانیةُ الحدوث بدانید همان‌طورى‌که فلاسفۀ مشاء و [افرادی] بنا بر فلسفۀ فلاطونى قائل به روحانیةُ الحدوثیت نفس هستند یااینکه جسمانیةُ الحدوث و روحانیةُ البقاء بدانید همان‌طورى‌که مرحوم آخوند در اینجا به این مسئله معتقد هستند در اینجا مطلب باز به همان حقیقت جوهریه‌اى برمى‌گردد که وقتى که نفس خودش داراى استقلال شخصى شد دیگر در آنجا فارق از بدن است.

شما مى‌بینید که نفس در اینجا حتى نه نسبت به موتى، حتى در این دنیا هم همین‌طور است افرادی هستند که اینها با بدن فاصله مى‌گیرند [مثل] این فردی که از بدن فاصله می‌گیرد و بدنش مى‌افتد، آثار حیات در بدن محو مى‌شود، نبض دیگر نمى‌زند، نفس نمى‌کشد و هیچ حرکتی نمى‌کند.