تبیین حقیقت جنس و فصل در فلسفه اسلامی

این پاسخى بود که مرحوم صدرالمتألهین بنا بر فلسفۀ مشاء دادند که جنس را از ماده به این لحاظ مى‌شود اخذ کرد و لذا از صورت نمى‌شود اخذ کرد و انتزاع جنس از صورت مستحیل است.

جنس و فصل، عارضِ بر یکدیگر به‌عنوان عرض‌ لازم

آن‌وقت ایشان یک پاسخ دیگرى دادند که آن پاسخ این بود که به‌طورکلی اصلاً مسئلۀ جنس و فصل و به‌طورکلی صورت و ماده، دو امر ذاتى یکدیگر در باب ایساغوجى و اینها نیستند بلکه اینها دو امر جدا هستند که عارض بر یکدیگر به‌عنوان عرض‌ لازم مى‌شوند؛ یعنى مادۀ بدون صورت نمى‌شود و صورت بدون ماده نمى‌شود و هردو بر همدیگر عرض مى‌شوند منتها در عرضیت، در سعه و ضیق در عرضیت تفاوت مى‌کند. ماده وقتى مى‌خواهد عارض بر صورت بشود جنبۀ سِعى دارد یعنى هم بر این صورت و هم بر صورت دیگر عارض می‌شود، بر هردوى اینها عارض مى‌شود؛ یعنى هم مى‌تواند این صورت را به خود بگیرد و هم مى‌تواند به صورت دیگر دربیاید. این چوبى که الآن در اینجاست هم مى‌تواند به شکل صندلى دربیاید و هم مى‌تواند به شکل تخت دربیاید ولى دیگر آن صندلى که در آنجا هست در عروضش نسبت به این دیگر خاص است و آن صندلى دیگر نمى‌تواند به شکل دیگرى دربیاید. این همین است فقط صندلى براى خودش یک شکل و شمایل و هیئت وضعیۀ خاصى دارد؛ دسته این‌طوری باید داشته باشد و پشتش باید این‌طوری باشد و با این خصوصیات مى‌تواند آن چوب را به استخدام بگیرد و در قالب آن صندلى خود را عرضه کند. پس او نسبت به این صورت نوعیه خاص مى‌شود و این نسبت به او عام مى‌شود و هیچ‌کدام ذاتى یکدیگر نیستند و وقتى ذاتى نبودند آن‌وقت چطور شما مى‌توانید جنس را از صورت نوعیه اخذ کنید؟!

حقیقة الوجود، موجبِ خروج از مقام ابهامِ حقیقت جنسیه

آنچه که باعث مى‌شود و مادیه از مقام ابهام خارج بشود، آن به حقیقة الوجود برمى‌گردد. پس مسئلۀ صورت نوعیه را از تحت مقولات خارج کردند و وارد در حقیقت وجود کردند لذا مى‌گویند که این قضیه قضیه‌اى است که مربوط به حکمت و فلسفۀ مشاء نیست بلکه به یک اشراق و مطالب شهودى برمى‌گردد که در شهود است که انسان ملاحظه مى‌کند که آن حقیقت وجود مى‌آید و آن همان شیئى است که به یک امر مبهم صورت مى‌دهد و امر مبهم را از مقام اجمال و ابهام خودش خارج مى‌کند.