حقیقت مجرد و نوری نفس انسان

متکلم در مقام بیان، درصدد بیان دو مطلب

متکلم در مقام بیان، درصدد بیان دو مطلب است:

مطلب اول این که خود این مفهوم لغوى و موضوعى را به مخاطب القاء کند. این یک طرف مسئله است.

مطلب دوم این است که کیفیت این مفهوم از نقطه‌نظر غرض کلامى ‌و غرض نفسى در قالب‌هاى متفاوت به‌نحوى مطرح بشود که مخاطب، آن کلام و آن جملۀ خاص را بتواند از آن استخراج کند. من‌باب‌مثال یک وقت صیغۀ امر دلالت بر انجام کارى مى‌کند مثل: ﴿يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ كُتِبَ عَلَيۡكُمُ ٱلصِّيَامُ كَمَا كُتِبَ عَلَى ٱلَّذِينَ مِن قَبۡلِكُمۡ﴾¹ یا «صَلّوا کما رَأیتُمونی أُصَلّی»² و امثال‌ذلک. [می‌فرمایند]: نماز بخوانید؛ نماز خواندن یک مطلب است که این متکلم در نماز خواندن مى‌آید لفظ صلاة را استعمال مى‌کند و طبعاً این لفظ صلاة با «صوم» و «زکات» و «حِجّوا» تفاوت مى‌کند؛ پس یک وقت «حجّوا» مى‌گوید یک وقت «صلّوا» مى‌گوید. هردو دو کلام مختلف و دو معناى مختلف هستند. [ولی] یک وقت علاوه بر نماز که همان القاى مفهوم صلاتیت و عبادتیت مخصوصه است، الزام آن را هم بیان مى‌کند که این صلاة باید به‌نحو الزام باشد و این الزام باید به‌نحوى باشد که تالى و عوض نمى‌تواند داشته باشد که همان الزام وجوبى است. حالا در استحباب عوض‌ دارد و الزام ندارد بر اینکه حتماً غیر از او انجام نگیرد، این‌طور نیست و مى‌شود که انسان به‌جاى او چیز دیگری هم [انجام دهد]. این نحوه هست.

یااینکه موارد خاص را بیان مى‌کند شرایط را بیان مى‌کند حال‌وهوا و قرائن را بیان می‌کند.

اینها مسائلى است که باید به آن توجه کرد و ما مى‌بینیم در بلاغت [این مسائل باید رعایت شود] همین‌طور در همۀ زبان‌ها اعم از فارسى، انگلیسى، ترکى و چینى این مسائل گفته مى‌شود که الفاظى داریم که با آن الفاظ، شدت اهتمام متکلم را نسبت به مسائل مى‌رساند خصوصیاتى که مورد نظر اوست را مى‌رساند. شما یک وقتى مطلب را با جملۀ اسمیه شروع مى‌کنید یک وقت با جملۀ فعلیه یک وقت با «إنَّ» یک وقت با «ألا استفتاحیه» و امثال‌ذلک که هرکدام از اینها دلالت بر یک قضیه مى‌کند. خبرى را که ـ این مسائل را در مطوّل خواندید ـ در یک جمله مى‌آورد آن خبر اسمیه باشد یا فعلیه باشد یا دلالت استمرار کند یا دلالت بر ثبوت کند، «الف و لام» که مى‌آورد شمول باشد، جنس باشد و ... . همۀ اینها مسائلى است که دست‌به‌دست هم مى‌دهند تااینکه آن مراد جدى متکلم را در مقام بیان تحقق ببخشند. درست شد؟!