حقیقت مجرد و نوری نفس انسان

بله! ممکن است یک مثالى ما بیاوریم که یک عرضى ممکن است در تحت دو مقوله باشد؛ به یک عنوان و مصداق خارجى جنبۀ کیفى داشته باشد و به یک عنوان و مصداق خارجى جنبۀ اضافى داشته باشد و امثال‌ذلک ولکن اگر یک حقیقت و واقعیتى ذاتى یک شی‌ء باشد آن ذاتى که لا یَتغَیر و لا یَتبَدل است در همه‌جا حضور دارد، بنابراین اندراج یک شی‌ء در تحت مقولتین موجب رفع اشکال از کیفیت انتزاع جنس از ماده و فصل از صورت نخواهد بود.

این آن مطلبى است که راجع به کلام مرحوم آخوند بود و مطلبى که به نظر مى‌رسید. در اینجا مرحوم آخوند مسئله را یک قدرى دقیق‌تر بیان مى‌کنند و پا را از مسئلۀ جوهریت نفس یک مقدارى فراتر مى‌گذارند یعنى مطلب را از آن جنبۀ اشراق مورد تأمل قرار مى‌دهند که به‌طورکلی آنچه که تابه‌حال در مورد نفس و صورتیت او و ماده و جنسیت او صحبت مى‌شد مربوط به حکمت مشّاء و براساس تفکر کثرتى بود.

اما براساس تفکر توحیدى و اشراقى که همۀ عالم ظلال انوار ذاتیه به‌واسطۀ ظهور اسم و صفت در قوالب امکانیه است نفس، حقیقت مجرده‌اى است نوریه که این حقیقت مجردۀ نوریه به‌طورکلی داراى ماهیتى نیست که بخواهد صورت و ماده‌اى داشته باشد و از ترکّب صورت و ماده نفس تشکل پیدا بکند تااینکه این اشکالات پیدا بشود.

نفس عبارت از یک حقیقت مجردۀ نوریه

نفس عبارت از یک حقیقت مجردۀ نوریه است که به‌واسطۀ آن حقیقت نوریه و شکل‌بندى و کیفیت او و به‌خاطر آن نوع این ظهور حقیقت نوریه از سایر ظلال و انوار تفاوت و تمایز پیدا مى‌کند و با سایرین فرق مى‌کند و لذا در مبدأیت او گفته مى‌شود: ﴿وَنَفَخۡتُ فِيهِ مِن رُّوحِي فَقَعُواْ لَهُۥ سَٰجِدِينَ﴾¹ که در اینجا نسبت نفس به صقع ذات تحقق پیدا کرده است؛ ﴿مِن رُّوحِي﴾، خداوند متعال براى هیچ‌کدام از اشیاء و مخلوقات و موجودات چنین تعبیرى را نیاورده است حتى راجع به ملائکه هم این تعبیر ﴿مِن رُّوحِي﴾ نیامده است. حتى راجع به روح که عنوان روح را در آنجا دارد، داریم: «أعظم مَلَک مِن ملائکتِه» که به‌عنوان روح است و امیرالمؤمنین علیه‌السّلام در کیفیت تربیت و سیر رسول خدا به آن روح تعبیر مى‌آورند² و حتى در بعضى از روایات که این آیه را به روح تفسیر مى‌کند، به آن روح نسبت مى‌دهند که حتى از جبرائیل و امثال‌ذلک هم بالاتر است.³