بررسی جایگاه نفس در مقوله جوهر

تلمیذ: صفت مجرد هم دیگر بیجا مى‌شود و فقط باید بگوییم که صرف وجود است‌ چون تجرد در مقابل ماده است، کلمۀ مجرد که مى‌گوییم یعنى لیسَ بمادةٍ‌ وقتى که ماده را کنار گذاشتیم مجرد هم دیگر معنا نمى‌دهد!

استاد: خب همین مجرد یعنى ذات خودش، خود مجرد یعنى ذات مطلق و ذات مبرّاى از هر تقیّد، این که هست منتها ما این را درقبال ماده مى‌گیریم چون ما با ماده و مادیات مأنوس هستیم آمدیم آن را درقبال این قرار دادیم والاّ اگر اصلاً تجرد را به این معنا فرض کنیم که حقیقةٌ ذاتیةٌ فى الوجودِ المتشخص لا یحتاجُ إلى موضوعٍ و لا یحتاجُ إلى مکانٍ و لا یحتاجُ إلى زمانٍ با این تعریفى که ما نسبت به زمان و مکان مى‌بینیم یعنى در دور خودمان مى‌بینیم، آن‌وقت دراین‌صورت تغییر پیدا مى‌کند مثلاً زمان و مکان دیگر زمان و مکان مادى نیست بلکه زمان و مکان صورى مى‌شود یعنى خود صورت، نه‌اینکه ماده‌اى در اینجا هست؛ این صورت در این صورت قرار مى‌گیرد و این صورت خودش در آن صورت قرار مى‌گیرد نه‌اینکه یک ماده‌اى جداى از آن مجرد باشد، در واقع آن ظهورات مختلف است که باهم اختلاف پیدا مى‌کنند.

تلمیذ: در حقیقت باید فلسفه را جمع کرد دیگر!

استاد: نباید جمعش کرد! باید اصلاحش کرد. جمع کردن و تخریب و... حالا مگر طورى مى‌شود؟! نه آقا! نه آسمان به زمین مى‌آید و نه طورى مى‌شود!

محراب محلِّ حرب!

این «محراب» که می‌گویند، درست است. محل حرب است! دیشب داشتم این جلد سوم را مى‌نوشتم به این قضیه برخورد کردم و این را هم به مناسبتی نوشتم. مرحوم آقا مى‌فرمودند که [مردم] پیش مرحوم شیخ محمد بهارى آمدند که آیا میرزاى دوم میرزا محمدتقی شیرازى که شاگرد میرزاى شیرازى بود به طهارت نفس و ملکه تقوا و عدالتى که لازمۀ مرجعیت است رسیده است؟ گفت: صبر کنید باید امتحانش کنم!

روش خاصِ شیخ محمد بهارى در سلوک