بررسی جایگاه نفس در مقوله جوهر

حالا این نارى که جناب حضرت موسى دید ماهیتش چه بود؟! بالأخره چشمش دید و این را احساس کرد، این صدایى که از این درخت آمد آیا از درخت بود یا نبود؟! درخت بود، درخت سر جایش بود، ریشه داشت، این ریشه‌ها در زمین بود، تنه داشت، ساقه داشت، برگ داشت، قبل از اینکه حضرت موسى به آنجا بیاید آن درخت در آنجا بود و یک‌دفعه سبز نشده بود. مثل معجزه امام رضا علیه‌السّلام نبود که یک‌دفعه شیر را [از روی پرده] همین‌طورى راه انداخت!¹ نه، آن درخت‌ بود و در زمین بود منتها از آنجا صداى ﴿أَنَا۠ رَبُّكَ﴾ آمد؛ از خود این درخت این صدا آمد! از کجاى درخت صدا آمد؟ از کدام برگش آمد؟! چرا ما به این چیزها نباید توجه کنیم؟! از کدام شاخه صدا آمد؟! از کدام قسمت؟! آن حقیقت وجودیۀ إنیّه که جناب شیخ اشراق در اینجا مى‌فرماید، این حقیقت وجودیۀ إنیّه در آنجا براى حضرت موسى تجلّى مى‌کند! دیگر «از کجا آمد» در اینجا معنا ندارد و چون آن نفس و روح حضرت موسى متصل به همین حقیقت إنیّه شده در آنجا دیگر چشم همان را مى‌بیند که گوش مى‌شنود و فکر احساس مى‌کند. یعنى آن نفس در اتصالش به آن حقیقت ربطیۀ وجودیه، آن توحید را از این حقیقت استشمام مى‌کند. البته براى حضرت موسى در آنجا این قضیه روشن شد. قطعاً حضرت موسى از این مرتبه هم بالاتر رفته نه‌اینکه نرفته، براى اولیاء خدا از همۀ زمین و آسمان این ﴿أَنَا۠ رَبُّكَ﴾ بالا مى‌رود نه‌اینکه این درخت یک درخت مخصوصى بوده که خدا به‌وسیلۀ جبرئیل آن را کاشته است که این بگوید و آن درخت بعدی نگوید.

حقیقت وجودیه همان حقیقت تجردیه

به قول مرحوم حاجى سبزوارى‌:

درخت‌هاى مدرسۀ فیضیه هم دارند ﴿أَنَا۠ رَبُّكَ﴾ مى‌گویند، ﴿فَٱسۡتَمِعۡ لِمَا يُوحَىٰٓ﴾ می‌گویند ولى ما نمى‌شنویم. این چوب خشکى که در اینجا مى‌بینیم، این تیرآهن و این چراغ و تک‌تک سبزه‌هایى که در اینجا هستند همه دارند همین را مى‌گویند. منتها در آنجا براى حضرت موسى این قضیه پیش آمده که نسبت به یک نقطه، نفس او اتصال پیدا کند، براى او در بعد از این مرتبه که ارتقاء پیدا کرده و همین‌طور براى اولیاى الهى همه تجلّی و مظهر مى‌شود. لذا باباطاهر هم مى‌فرماید: