کیفیت انفعال ماده از صورت در نظام هستی

سختی تربیت انسان‌های سوسمارگونه

مرحوم آقا ـ رضوان الله تعالیٰ علیه ـ گاهى از اوقات یک تعبیرهایى مى‌آوردند و مى‌فرمودند که بعضى از آدم‌ها عین سوسمار هستند. یک سوسمارهاى بزرگ هستند که اینها یک دندان‌هاى خیلى قوى دارند و خیلى قوى هستند و وقتى که مى‌گیرند اصلاً رها نمى‌کنند و بعضى از اینها اتفاقاً کنار دجله و آنجاها هم دیده مى‌شدند. [مرحوم آقا] مى‌گفتند که یکى از دوستان ما داشت سفر مى‌رفت با همان اسب و فلان و این حرف‌ها. پیرمرد بود براى مرحوم آقا تعریف مى‌کرد وقتى که در نجف بودند داشت به سامرا مى‌رفت و کنار [رود] سامرا مى‌نشیند یک‌دفعه مى‌بیند یک زارعى از همان‌هایی که کنار سامرا هندوانه مى‌کاشت داد مى‌زند. می‌گفت که ما جلو رفتیم دیدیم یکى از این سوسمارها بیل او را در دهانش کرده است و رها نمی‌کند! سوسمار آمده به زارع [حمله کند]، زارع با این بیلى که در دستش بود به طرفش فشار داد ـ دسته بیل و بساط و اینها ـ و او هم گاز گرفت و رها نمى‌کند! بابا بیل که آهن است رهایش کن! هرچه این مدام بکش و آن مدام بکش [فایده نداشت] یعنى حتى بیل را رها نمى‌کند که این بیاید و چیز کند و همین‌طور سفت گرفته بود و زورش هم زیاد است و او هم نمی‌تواند پس بگیرد. خلاصه دیگر ما آمدیم و این‌قدر سنگ و فلان و این حرف‌ها زدیم که رها کرد و رفت و دیگر به این‌طرف نیامد. مى‌گفتند که بعضى از این آد‌‌م‌ها این‌طورى هستند و اصلاً اینها را نمى‌شود تربیت کرد! وقتى به یک چیزى مى‌چسبند جانشان دربیاید، آنچه که در کله‌اش هست درنمى‌آید! عین آن سوسمارى که بیل را گرفته رهایش نمى‌کند و همین‌طور زمخت و همین‌طور سفت بر یک چیزى هستند و کارهایى انجام مى‌دهند.

خلاصه مورد نظر مرحوم آخوند باید این‌طور نفوس مستعده [باشد] منتها استعداد در توقف، نه استعداد در تبدل و در تغیّر. در توقف و ایستادن و حرکت نکردن ماشاءالله نمرۀ آنها صد است و از آنچه که بوده هیچ تنازل نمى‌کنند.