تبیین علم عنایی حق و کیفیت ربط حادث به قدیم

تلمیذ: نه این برای اینجاست ما تغییر مى‌بینیم‌.

استاد: اِ؟! حالا آنهایى که فرمودیم بگذارید باز هم مى‌فرماییم ولى الآن امروز این‌طور بگذارید بفرماییم. آن‌وقت حالا فردا این را یک مقدارى عمیق‌تر مى‌کنیم.

اینکه الآن ما مى‌توانیم در آن ثابت بمانیم این است؛ همان‌طورى‌که ذات‌ اقدس حق غنى بالذات است و همان‌طورى‌که در ذات اقدس حق، جهل و ابهام راه ندارد و همان‌طورى‌که ذات اقدس حق فعلیت محضه است و محوضت در فعلیت است بنابراین تصور برهه‌اى از برهه‌ها و دهرى از دهرها و موضعى از مواضعى که ذات حق وجود حىّ قائم و علیم در آن موضع و در آن موقعیت داشته باشد و عارى از همین صور خارجیه باشد یک هم‌چنین فرضی مستحیل و ممتنع است.

بنابراین صورت علمیۀ تمام اشیاء خارجى در ذات حق به بقاء ذات وجود دارد. به بقاء ذات یعنى تا وقتى که شما ذات را تصور مى‌کنید که بقاء داشته و وجود داشته و وجود خارجى داشته پس این صور علمیه در ذات وجود داشته و وجود خارجى داشته است.

نمى‌توانید یک برهه‌اى را تصور کنید که در آن برهه ذات حق بوده و صور علمى ‌نبوده و بعد از آن برهه شروع به ایجاد صور علمیه کرده است. حالا ما کارى به اعیان خارجى نداریم. در آن مرحله که ذات بود و صور علمیه نبود، در همان مرحله اثبات جهل براى ذات شده است.‌

تلمیذ: یعنى خلقت نداریم و فقط تنزل صور است؟

استاد: احسنت.‌

تلمیذ: یعنى صور علمیه متنزل مى‌شود و این وجودات خارجى اوست؟‌

استاد: بله‌.

تلمیذ: ربط عالم ثابت‌ و قدیم همین است؟

استاد: بله ربط ثابت و قدیم هم به همین است.‌

علت صورى یکى از علل تحقق اشیاء

فعلاً این مقدار به این مسئله رسیدیم که تمام صور علمیه که جنبۀ علّى دارند چون اینها نسبت به تحقق اشیاء جنبۀ علّى دارند چون یکى از علل‌ اربعه خود همین علت صورى است. علت صورى یکى از علل براى تحقق اشیاء است و این علت صورى باید وجود خارجى داشته باشد. این وجود خارجى آن باید روى کاغذ باشد وقتى که معمار مى‌خواهد یک بنایى را بسازد همین‌طورى نمى‌تواند آجر بچیند بعد یک‌دفعه به کارگر بگوید خب آنجا و آنجا را هم بچین و همین‌طوری یک‌دفعه تکمیل کند نه! باید کاغذ داشته باشد [و در آن مشخص کرده باشد که] اینجا ستون باشد و اینجا فرض کنید که دیوار چند سانتى باشد و اینجا طبقه باشد و طبق آن [بنا را بسازد]، این علت صوری [است]. یااینکه علت صورى متصل با نفس بشود علیٰ‌ایّ‌حال ما بُدّى از تحقق علت صورى نداریم.