تبیین علم عنایی حق و کیفیت ربط حادث به قدیم

تلمیذ: اینکه لازمه‌اش اصالت دادن به زمان و مکان است. چون زمان هم تابع مکان است، مکان هم که اعتباری است پس در این صورت تحقق خود ...

استاد: نه، اصالت دادن نیست.‌

تلمیذ: وقتى متفرق باشد بر اینکه یک شیئی تحققش در زمان باشد باید خود زمان قبلاً باشد تا در آن ظرف بیاید تحقق پیدا کند.

اعتباری بودن زمان و مکان

استاد: نه، همان‌طورى‌که عرض کردیم ـ البته خود ایشان هم در بحث زمان و اینها مى‌گویند ـ خود زمان و مکان روى آن مبناى ما دو امر اعتبارى است؛ یعنى دو اعتبارى است که روى آن اعتبار، ریشه‌اش یک ریشۀ حقیقى است منتها حکمى‌ را که عقل‌ بر آن اصل و بر آن مبدأ مى‌کند، حکم اعتبارى مى‌شود. حالا این در مسئلۀ مکان یک‌قدرى پیچیده‌تر است، در مسئلۀ زمان چه گفتیم؟ زمان چه حقیقتى دارد؟ آیا زمان به معنای ساعت و عقربۀ ساعت است؟ که به یک حرکت کوانتومی ‌از دوازده همین‌طور شروع به گشتن مى‌کند و هیچ فاصله‌اى بین آنها نیست؟! یعنى یک درجه‌اى که مى‌خواهد طی بکند در همان درجه ثبوت ندارد بلکه حرکت دارد؛ یعنى در نفس زمان در هر مرتبه‌اى نمى‌توانید ثبات و استقرار تصور کنید و استقرار متناقض با زمان است.

تعریف بعضى از متکلّمین قدیم براى حرکت بطئیه

در جایى که استقرار هست مثل همین تعریفى که بعضى از متکلّمین قدیم براى حرکت بطئیه کردند و گفته‌اند که کثرت سکنات در آن حرکت، اصلاً مفهوم و معناى سکون با حرکت جور درنمى‌آید! مثل اینکه شما آب قلیل و کثیر را باهم بگویید که وجود خشک بودن و جَفّیّت در این ماء و عدم وجود آن در آب کثیر! خب این اصلاً چطور باهم جور درمی‌آید؟! آب که یک مایع سیلان و رطوبت است خب رطوبت با جفاف منافات دارد پس چطور مى‌شود این دوتا را در کنارهم قرار داد؟! حتى اگر یک قطره هم باشد در آن رطوبت واقع است و این مانع و متناقض با خشکى است. خشکى یک مفهومى است ‌که طارد میعان و رطوبت است و رطوبت مفهومی است که طارد خشکى و جفاف است و این دو در کنارهم قرار نمى‌گیرند.