علم عنایی حق و کیفیت علم به اعیان خارجی

من‌باب‌مثال افرادى هستند که شخصى که به‌دنیا مى‌آید را قبلاً در خواب مى‌بینند؛ صورت او را مى‌بینند و شکل او را می‌بینند و همان‌جا مى‌کِشند و مى‌گویند که آقا وقتى که به‌دنیا مى‌آید شکلش این‌طوری است و وقتى که به‌دنیا مى‌آید معلوم مى‌شود همین است. اگر نبود پس چطور کشیده است؟! عدم که دیگر قابل ارتسام نیست، عدم که قابل تصویر نیست! اینکه الآن این صورت را مى‌کشد از کجاست؟! پس این صورت برزخى داشت و آن صورت برزخى که همان حقیقت برزخیه است، علت براى تحقق خارجى این عین است و آن جنبۀ علیت نسبت به این قضیه دارد.

حالا صحبت در این است که آیا علم بارى نسبت به وجود خارجى اشیاء علمِ صورىِ عکاسىِ نقاشى است؟ چون از دو حال خارج نیست. مثل علمى ‌است که من پیدا مى‌کنم فرض کنید عکسى را به من مى‌دهند و مى‌گویند که یک هم‌چنین شخصى در شیراز هست بنده که او را ندیدم ولى همین‌که عکس را به من مى‌دهند من فقط عکس را مى‌بینم و یک صورتى مى‌بینم و مى‌گویم که من مى‌روم شیراز و او را پیدا کنم. مى‌روم ببینم که این عکسى را که به من دادند این جمال دل‌آرا کجاست و در کدام نقطه از این بقاع ارض قرار دارد! یک کفش آهنین و یک عصاى آهنین که در قصه‌ها قبلاً مى‌خواندیم مى‌پوشیم تا دنبال این وجود ذى‌جودِ سراسر مفیذِ ـ یا مستفیذه! ـ در شهرها و بلاد برویم و پیدایش بکنیم، آن بسته که «تا یار که را خواهد و میلش به که باشد»!¹

حالا آیا این علم حضرت نسبت به اشیای خارجى ـ اینجا باید توجه کنیم داریم به مسئله مى‌رسیم! ـ مانند علم من و امثال من به صورِ اشیاء است که هیچ ارتباطى با آن وجود خارجى ندارد؟! لعلّ اینکه اصلاً وجود خارجى نباشد و وجود خارجى نداشته باشد بلکه فقط یک صورتى را نقاش کشیده و آن‌قدر هم طبیعى کشیده که قابل تشخیص نیست. این مقام، مقام جهل است. یعنى علم عنائى حق نسبت به ‌صورت اشیاء هست ولى نسبت به خود اشیاء نیست! یعنى او نسبت به تحقق خارجى اشیاء اطلاع ندارد ولى نسبت به خود صورت اطلاع دارد، مثل ما! دقت کنید! اینجا را نبایستی بگذاریم که از مغزمان فرار کند! آیا علم عنائى حق نسبت به اشیاء خارجى مثل علم ما نسبت به صورتى که در کاغذ است می‌باشد درحالی‌که مابإزاء خارجى یا دارد یا ندارد؟! اصلاً مى‌گوییم که دارد ولکن ما ندیدیم ما نسبت به ‌صورت او علم داریم ولى نسبت به تعیّن او علم داریم؟! علم نداریم لعلّ تااینکه ما به آنجا برسیم و به وصالش برسیم بمیرد!