حقیقت علم عنایی حق و اتحاد با معلوم

درس هفتصد و نهم

کیفیت علم عنائى حق (2)

أعوذ بالله من الشیطان الرجیم

بِسمِ الله الرَّحمَنِ الرَّحیم

نفس علم عنائى حق مساوى با معلوم خارجى

صحبت در کیفیت علم عنائى حق به اینجا رسید که خود نفس علم عنائى مساوى با معلوم خارجى است و اینکه در بین لسان بعضى از حکما یا از غیر آنها از افراد غیرمطلعین ابراز مى‌شود و همین‌طور کسانى که خودشان را در سلک اهل معرفت درآوردند ولى هنوز آن کشف حقایق در ضمیر و نفس آنها متحقق نشده است آنها از مقام علم عنائى به حضرت اجمال تعبیر مى‌کنند که درقبالش مقام تفصیل است و چه‌بسا هم راجع به این زمینه ادله و شواهد نقلى مى‌آورند مثل آیۀ ﴿وَقُلِ ٱعۡمَلُواْ فَسَيَرَى ٱللَهُ عَمَلَكُمۡ وَرَسُولُهُۥ وَٱلۡمُؤۡمِنُونَ وَسَتُرَدُّونَ إِلَىٰ عَٰلِمِ ٱلۡغَيۡبِ وَٱلشَّهَٰدَةِ﴾¹ این مقام علمى که در اینجا براى بارى تعالى اثبات شده این مقام علم طبعاً باید مترتب بر مقام جهل باشد چون علمِ بعد از علم معنا ندارد و این حصول حاصل است و علم مترتب بر جهل به معناى همان حقیقت علمیه و ادراک است حالا چه آن ادراک حصولى باشد و یا ادراک حضورى باشد، در آن فرقى نیست ولى باید مترتب بر جهل باشد.

تعریف عالِم

عالم به کسى گفته مى‌شود که داراى یک حقیقت درّاکه نسبت به یک موضوع خاصه است و این ادراک باید مترتب بر عدم ادراک باشد والاّ لازمه‌اش ثبوت در ادراک است و با حیثیت و علیت ﴿وَقُلِ ٱعۡمَلُواْ﴾ [تطبیق نمى‌کند] یعنى [عمل کنید] تااینکه خدا ببیند، اگر آن علم علم ثابت باشد که همان فقط نفس ادراک مورد توجه باشد نه ترتبش بر جهل، این ﴿ٱعۡمَلُواْ فَسَيَرَى ٱللَهُ﴾ دیگر چه معنا دارد؟! لا تعملوا هم همین مسئله را مى‌رساند چه اعملوا چه لا تعملوا ﴿فَسَيَرَى ٱللَهُ﴾ این مشکل چیست و چگونه قابل حل است؟!

یااینکه فرض کنید در آن آیۀ شریفه که مى‌فرماید: انفاق در قبل و انفاق در بعد از حالت عسرت تفاوت مى‌کند تااینکه خدا تمیز بدهد آن کسانى را که مؤمن هستند و منفق هستند از آنهایى که نسبت به این مسئله تسامح دارند.² خب این‌هم در اینجا مشخص است. حالا بعضى از مفسرین گفته‌اند که منظور از ﴿فَسَيَرَى ٱللَهُ عَمَلَكُمۡ﴾ در مقام شهادت، مقام ابراز براى سایر افراد است یعنى خدا این را براى سایر افراد ابراز و اظهار مى‌کند، خب خودش که مى‌داند که این شخص عمل مى‌کند یا عمل نمى‌کند، اقدام بر تکلیف مى‌کند یا اقدام نمى‌کند، پس این براى بقیۀ افراد است. خب چرا با این کیفیت بیان کرد؟ مى‌توانست با هزارتا تعبیر دیگر هم این مسئله را برساند.