کیفیت ربط حادث به قدیم در نظام هستی

البته همان‌طوری‌که خدمت دوستان عرض شد مسئله در مورد ثابتات به این کیفیت نیست یعنى آنچه که ما در مورد ثابتات داریم فقط صرف اتصال آن ارادۀ مبدأی به آن امر مراد است که مرید اراده‌اش به آن تعلق گرفته است و فقط همان مورد نظر است یعنى ادراک این مسئله در آنجا آسان‌تر هست؛ در آنجایى که زمان وجود ندارد و آن تشابه ثبوتى که شما آن ثبوت را در علم ازلى مشاهده مى‌کنید آن تشابه در همین مسئله هم موجود است. براى اینکه این قضیه را یک مقدارى نزدیک‌تر کنیم از آن مبدأ مطلب را شروع مى‌کنیم ـ همان‌طوری‌که در قبل عرض شد ـ تااینکه نسبت به این مسئله، قضیه یک مقدارى روشن‌تر شود و از یک دیدگاه دیگرى در این جلسه به ارتباط بین حادث و قدیم نگاه مى‌کنیم.

فرق بین علم و قدرت و حیات

ببینید شکى نیست در اینکه علم ازلى، معلولِ ذات ازلى است؛ یعنى علم و قدرت [معلولِ ذات ازلى است] نه حیات؛ حیات معلول ذات نیست بلکه نفس الحیاة مساوق با نفس ذات است، در اینکه مى‌گویند: این سه اسم، نسبت به حیات معلول است همان‌طوری‌که قبلاً عرض شد و در همان [کتاب] توحید علمى ‌و عینى یک حاشیه دارم که تفاوت‌ بین این سه را مشخص مى‌کند که چطور قدرت و علم، مسئله‌اش با مسئلۀ حیات فرق مى‌کند¹ لذا آثارى که بر این اسم حىّ مترتب است قوى‌تر از اسم علیم و قدیر است و یک شرایط و خصوصیاتى را ذکر کرده‌اند که تقریباً مى‌شود گفت که خیلى شبیه با همان حقیقت لا هوَ إلّا هو است گرچه از نقطه‌نظر مفهومى‌ اختلاف دارند ولى از نقطه‌نظر مصداقى متحد هستند، به‌عکس اسم علیم و قدیر که اینها معلول ذات هستند و جنبۀ تأخر دارند و به‌واسطۀ همین تأخرِ رتبى، تأخر مفهومى‌ و مصداقى هم در اینجا قابل تصور است نه انعزال! علم عبارت از ادراک و آگاهى نفس است إمّا به ذات خود و إمّا به اشیاء غیر ذات خود و از آنجا که این ذات پروردگار جنبۀ قدم ذاتى دارد بنابراین نفس ذات پروردگار، آگاهى و اطلاع ذات، نسبت به خود ذات هم قدم ذاتى دارد.