حقیقت زمان و کیفیت ارتباط آن با عالم واقع

درس هفتصد و چهاردهم

حقیقت زمان

أعوذ بالله من الشیطان الرجیم

بِسمِ الله الرَّحمَنِ الرَّحیم

اعتباری بودن زمان

صحبت در کیفیت ارتباط بین زمانی و بین ثابت یک مطالب جاافتاده‌ای دارد که اگر خدا بخواهد آن مسائل را در این جلسه تمامش کنیم. در کیفیت ارتباط بین این عرض شد که مسئلۀ زمان یک مسئلۀ اعتباری است و آنچه که مسئلۀ حقیقیت است عبارت از تَرتُّبُ الشیءِ عَلی شَیءٍ آخَر است که این یک امر واقعی است و این مسئله در نسبت اشیاء بین یکدیگر باید مورد لحاظ قرار بگیرد. من‌باب‌مثال ترتّب معلول بر علت و تأخر معلول از علت و تقدم علت بر معلول یک مسئلۀ واقعی است و حتی خود اراده و ذات حق هم نمی‌تواند جای علت و معلول را عوض کند؛ یعنی با قید علیت و با حیثیت علیت، این اقتضای ذاتی اوست. مثل اینکه ذات باری که عِلّةُ الأشیاء و عِلّةُ العِلل است معلول بشود و مخلوق علت بشود. خود ذات باری هم نمی‌تواند جای یک را با دو عوض کند. جای دو بعد از یک است و جای چهار بعد از سه است و جای سه قبل از چهار است. این قبلیت و بعدیت یک امر واقعی و حقیقی است و باید این مسئله از زمان که مسئله‌ای مُتدرّجُ الحُصول و مُتدرّجُ الثُبوت است امتیاز پیدا کند و آنچه که در خیلی از اوقات موجب اشتباه ما می‌شود این است که بین این دو مسئله خلط می‌کنیم. در اینکه یک چیزی باید بعد از امر دیگری باشد این یک مسئله‌ای است که در آن شکی نیست ولی اینکه آیا در ذاتی او زمان هست و زمان باعث می‌شود، این یک مطلبی است که انسان آن مسئله را انتزاع و اعتبار می‌کند به‌نحوی‌که همراه با او این خصوصیت زمانی را هم ذاتی برای تحقق آن شیء به‌حساب می‌آورد به‌طوری‌که اگر آن ذاتی منتفی بشود خود آن شیء هم منتفی خواهد شد. خب این مطلب مسئله‌ای‌ است که ما روی آن خیلی تکیه داریم و روی آن خیلی پافشاری می‌کنیم و همین نکته‌ای است که باید به‌نحوی روشن بشود که بتوان بین مسئلۀ حادث و قدیم ارتباط ایجاد کرد.