برهان فلسفی بر عینیت علت و معلول

بنابراین نه به مرتبۀ شهود عینی، قلبى، قرائن، شواهد و مؤیدات غیبى بلکه به برهان فلسفى ما به این مسئله مى‌رسیم! اینکه مى‌گویند: بین ارادۀ حق و بین وجود خارجى سلسلۀ مراتبی هست و ارادۀ ‌حق ممکن است متأخر از آن اعیان باشد چون آن اعیان ملزوم به حرکت در زمان هستند و زمان متدرّج الحصول است بنابراین اعیان خارجیه فقط در مقام اجمال مى‌توانند تصور پیدا کنند نه در مقام تفصیل و در علم عنائی حق مقام تفصیل وجود ندارد بلکه مقام اجمال است و تشبیه مى‌آورند که دانۀ تخم‌هایى که کاشته مى‌شود بعداً هرکدام تبدیل به درخت تناورى مى‌شود و امثال‌ذلک، همۀ اینها کنار مى‌روند و آنچه را که در زمینه برهان باقى مى‌ماند ـ حالا کارى به شهود نداریم که آیا شهود بر این‌ قضیه دلالت دارد یا ندارد. ما فعلاً نمى‌خواهیم براى رسیدن به مطالب و مقاصد فلسفى خود از شهود و اینها مایه بگذاریم تااینکه بین اینها خَلط شود و گفته شود: ممکن است بعضى از اینها موافق با واقع نباشد یااینکه اختلاف مراتب موجب اختلاف در مبادى برهان شود ـ این است که مطابق نفس چینش این قضایا براساس مبادى و مبانى برهانیه و فلسفیه طبق قاعدۀ فعلیت و استعداد، طبق قاعدۀ ترتّب، طبق قاعدۀ علیت، اقتضاء این مسئله عبارت از تحقق معلول با تمامیت علت است و از آن جایى که تمامیت علت فقط مستند به مبدأ اعلى است، تصور رادع و مانع خارجى نسبت به مواضع خارجیه عقلاً ممتنع است. بنابراین اقتضاء مبادى خارجیه و نفس آن اقتضاء و ارادۀ مبادى خارجیه نسبت به تَکَوّن مظاهر خود، مُساوقٌ لِوجودِ عَین الخارجى و شُهودِ التَکوینى و الطَبعى حالا چه طبعى و چه غیر طبعى مسئله‌ای نیست، چون همین‌که بخواهیم به عالم اعیان اشاره کنیم این مسئله به بالاتر از آنها یعنی عالم صور، مثال، ملکوت سفلى و اینها هم مى‌رود و دراین‌صورت فرقى ندارد. چطور ما نسبت به آنها هیچ مشکلی نداشته باشیم و همین‌که مى‌خواهیم وارد عالم اعیان بشویم همۀ مشکلات و مسائل بر سر ما بیاید؟! اینکه نمى‌شود و در اینجا صحیح نیست بلکه نفس ارتباط بین عالم اعیان و مبادى خودش مُساوِقٌ لِوجودِه الخارجى و به‌لحاظ علیت تامه در ناحیۀ علت می‌باشد و منظور ما از تمام این است که علت در اعمال علیت هیچ جهت نقصى نه از ناحیۀ خودش و نه از ناحیۀ خارج از حیطۀ خودش نداشته باشد، این منظور ما از ناحیۀ علیت است.