برهان فلسفی بر عینیت علت و معلول
تبیین جایگاه اراده الهی در تحقق اعیان خارجی
آیتالله سید محمدمحسن حسینی طهرانی در این جلسه به تبیین دقیق کیفیت ارتباط میان حقایق خارجی و مبادی تکوینی آنها میپردازند. بحث با نقد نگاههای عامیانه به مسئله علیت آغاز میشود؛ نگاهی که در آن، موانع خارجی یا عدم قابلیتِ قابل، مانع از تأثیرگذاری علت تامه تلقی میگردد. استاد با استناد به مبانی برهانی و فلسفی، اثبات میکنند که در نظام هستی، نفسِ اراده علت، خودِ قابلیت و فاعلیت را ایجاد میکند و هیچ رادع یا مانعی نمیتواند در برابر اراده الهی قرار گیرد. در ادامه، با تحلیل معنای روایات پیرامون خلقت انوار مقدسه، این نتیجه حاصل میشود که تمامی مظاهر هستی، ازلی و ابدی بوده و در حاقّ واقع، در یک رتبه از فعلیت قرار دارند. این جلسه با تأکید بر ضرورتِ ریشهای آموختن علوم الهی و پرهیز از سطحینگری در فهم معارف، به پایان میرسد تا مخاطب دریابد که چگونه با درک صحیح قاعده علیت، بسیاری از شبهات پیرامون قضا و قدر و تفاوت مراتب وجودی مرتفع میگردد.
مرتب سازی:
برهان فلسفی بر عینیت علت و معلول
4الآن ما براى برداشتن این فنجان آب نیاز به اعمال رویه داریم و باید در اینجا مسائل و قضایایى در کنار هم قرار بگیرند تااینکه این از اینجا برداشته شود؛ مسئلۀ اول مسئلۀ ارادۀ شخص مرید است و وقتى که من ارادۀ برداشتن این فنجان را نداشته باشم صد سال هم در اینجا بماند یک سانت هم حرکت نمىکند. مسئلۀ دوم بعد از ارادۀ مردید قدرت عضلات است و اگر من بخواهم این را بردارم و دست من توان نداشته باشد و مریض باشد و حرکت در اعصاب وجود نداشته باشد امکان برداشتن این ممتنع خواهد بود. پس تا اینجا مسئله به ارادۀ مرید و به فعل و فاعلیت فاعل برمىگردد و قضیه تمام است. هم من الآن تشنه هستم و مىخواهم این آب را بردارم و دوم اینکه دست من هم تابهحال عیب پیدا نکرده است ـ و از این به بعد را هم خدا مىداند ـ و من مىتوانم این را از اینجا بردارم. خب تا اینجا قضیه تمام است و از اینجا به بعد دیگر مسئله به امورى که در خارج از علیت علت هست برمىگردد. تا مىخواهم این را بردارم یکى از دوستان مىآید دست من را مىگیرد و نمىگذارد بردارم! اینها دیگر خارج از مرتبۀ اراده مىرود زیرا هم اراده در اینجا وجود دارد و هم قدرت در عضلات و انبعاث در عضلات در اینجا هست اما وقتی که مىخواهم این را بردارم یکمرتبه بادى مىآید و این آب را مىریزد یااینکه گربه مىآید و زودتر از ما آب را مىبرد و بیشتر به درد او مىخورد. خب این مسئله خارج است ولى از نقطهنظر عامیانه مىتوانیم بگوییم که علت در علیت خودش تام است منتها بهلحاظ امور و صوارف خارجیه علت نمىتواند در اینجا اثر کند! این یک چیز عامیانه است و هیچ پایۀ فلسفى و منطقى ندارد. شما که مىگویید: علیت تام است یعنى تمام شد حالا اینکه عمۀ من اجازه نمىدهد یا یکى دیگر مىآید دست من را مىگیرد و امثالذلک اینها دیگر همه چرتوپرت است. اینها مربوط به افرادى است که در این مسائل چیز ندارند. اینکه شما مىگویید: علت تام است یعنى تمام حدودِ ثغور ...!