تبیین حقیقت مثل افلاطونی و صور علمیه

این واقعیت جناب عزرائیل در این ملائکۀ دیگر، همان مثال افلاطونى است که آن مثال افلاطونى داراى اعیان جزئیۀ خارجیه است؛ یعنى همان‌طوری‌که جناب عزرائیل با آن احاطۀ علّى و ولایى و اشراف علّى خودش در آن ملائکۀ جزئیه، نفس آن اشراف را به منصۀ ظهور مى‌رساند به‌طوری‌که شخص به‌واسطۀ آن اشراف علّى، آن صورت عزرائیل را مى‌بیند نه صورت آن ملک دیگر را، چون این اشراف است درحالی‌که ملک دیگر دارد به‌حسب ظاهر قبض روح مى‌کند ولى آن جنبۀ رسوخ و نفوذ و آن حیثیت علّى که آن تنزل مقام فعلیت در آن معلول خارجى است و چیزى را براى آن معلول جز وجود علت باقى نمى‌گذارد.

لذا وقتى که شخص در حال قبض روح است عزرائیل را مى‌بیند و آن معلول را دیگر نمى‌بیند درحالی‌که معلول دارد جانش را مى‌گیرد نه به‌حسب ظاهر خود عزرائیل با آن واقعیت جزئیۀ خودش ـ جزئى از نظر ما ولى سِعى از نظر واقعی ـ او نیست. چون این نور قوى است و این ولایت، ولایت قوى است و تمام وجود آن معلول و مَلَک جزئى را فراگرفته است پس آن ملک در آن وجود سعى و کلى ملک‌الموت فانى مى‌شود و وقتى که فانى شد شخص در حال احتضار دیگر چه مى‌بیند؟ اصل را مى‌بیند و اصل هم عزرائیل مى‌شود!

این قضیه به‌عنوان مقرِّب براى تحقق مثل افلاطونى است. جناب افلاطون همین مطلب را در مورد انسان مى‌گویند؛ مى‌گویند که انسان یا حیوان یا هرچه که اینها داراى یک حقیقت کلیه هستند که آن حقیقت کلى باعث نزول تمام انسان‌ها و مقیدات خارجى است. حالا آن حقیقت کلى چه کسی مى‌تواند باشد؟ نفس رسول الله صلّی الله علیه و آله و سلّم! اینجاست که أولُ ما خَلق [معنا] پیدا می‌کند. «أوَّلُ ما خَلَقَ اللهُ نورُ نَبیِّکَ یا جابِرُ»¹ است یا فرض کنید که «أوَّلُ ما خَلَق اللهُ العَقلُ»² است، آن حقیقت نفس رسول الله در نفوذ نسبت به اعیان انسانى است. حالا شما بیا این را نگاه کن یا بگویی که آن حقیقت نفس نسبت به نفوس در حقایق مجردۀ غیبى! دیگر نفس رسول الله جبرائیل ساخته است! نفس رسول الله ملک‌الموت ساخته است، ساخته است نه‌اینکه رفاقت کرده است! نفس رسول الله باعث به‌وجود آمدن حیوان شده است، باعث به‌وجود آمدن جماد و نبات و غیر شده است. هرچه بخواهى آن نفس باعث مى‌شود که این «مُحصى عَوالِمِ الحَضَراتِ الخَمسِ فى وجودِهِ؛ ﴿وَكُلَّ شَيۡءٍ أَحۡصَيۡنَٰهُ فِيٓ إِمَامٖ مُّبِينٖ﴾»³و⁴دلالت بر این مسئله مى‌کند؛ یعنى وقتى که رسول خدا به خود نگاه مى‌کند ما سِوى الله را در خود مى‌بیند.