تبیین حقیقت مثل افلاطونی و صور علمیه

براى رفقا عرض کردم که عدم علم ما به افرادى که الآن در خیابان حرکت مى‌کنند، این عدم علم حاکى از عدم آن معلوم نیست بلکه صرفاً ربط در اینجا منقطع است و وقتى که انسان بر آن حقایق عینیۀ خارجیه اطلاع و علم پیدا کرد احساس حضور را در آنجا مى‌کند. عین همین مسئله نسبت به حقایق خارجیه است چه آنچه که قبلاً اتفاق افتاده یا آنچه که بعداً اتفاق مى‌افتد همان‌طوری‌که فعلاً در آن، ما نفسُ الحضور را بِالوجدان احساس مى‌کنیم چه نسبت به خود به‌واسطۀ علم حضورى و چه نسبت به سایر اشیاء دیگر به‌واسطۀ علم حصولى ـ البته آن‌هم برگشتش به علم حضورى است ـ همین‌طور ارتباطى بین خود، شناخت و ربط علمى و بین حقایق خارجیه‌اى که در یک ساعت بعد تحقق پیدا مى‌کنند، دو ساعت بعد تحقق پیدا مى‌کنند و فردا و پس‌فردا و سال دیگر و سال‌های دیگر به همین کیفیتِ نفس حضور در آن، به همین کیفیت براى انسان حاصل است الاّ اینکه براى افرادى که پرده از جلوى چشم آنها برداشته شده است آنچه را که فردا وجود دارد را الآن احساس مى‌کنند و مى‌بینند اما براى ما که پرده برداشته نشده است براى این تحقق ربط، به گذشت زمان و یک واقعیت متدرّجُ الحُصول که آناً و فآناً انسان به آن برسد نیاز داریم.

عدم تفاوت بین اطلاع و عدم اطلاع ما بر وجود اعیان خارجی

بنابراین هیچ تفاوتى بین عدم اطلاع ما و اطلاع ما نسبت به حقایق آتیه با آنچه که فعلاً وجود دارد، نیست. همان‌طوری‌که ما الآن در اینجا نشسته‌ایم و نسبت به افرادى که در اینجا هستند اطلاع داریم ولی نسبت به افرادى که در حجرات قبل و بعد هستند اطلاع نداریم و این دلیل بر عدم وجود حاضرین در این حجرات نیست بلکه این دلیل بر عدم اطلاع ما و دلیل بر عدم ربط ما است، نه دلیل بر عدم وجود اعیان خارجى در ظروف مختلفه و متفاوته باشد. همین‌طور عدم اطلاع ما نسبت به حقایقى که در ساعت هشت و نیم ـ الآن ساعت پنج دقیقه مانده به هشت است ـ اتفاق مى‌افتد دلیل بر عدم آنها نیست بلکه دلیل بر عدم رابطۀ ما است، ما ارتباط و علم نداریم. اگر این علم حاصل بشود آن حضور هست و اگر این علم حاصل نشود آن حضور نیست.