تبیین کیفیت قضا و قدر الهی

این آدم تا آن مرتبۀ آخر که بخواهد برسد، مسئله به‌صورت کلىّ خودش و قابل انطباق بر کثیرین ـ چه کثیرین در نوع و چه کثیرین در صنف ـ براى شما باقى مى‌ماند. وقتى که کاملاً چشمتان واضح و روشن شد، دیگر در آنجا جزئیت و تشخص، طارد براى مثل و امثال است و خود خصوصیت فردیه در اینجا جلوه مى‌کند. البته از این نقطه‌نظر بنده تشبیه را بیان کردم که در اینجا آن حقیقت شیء حقیقت واحد است و این ترسیم کلیت و جزئیت در نظر رائى است ولى خارجیت و واقعیتش یکى است. شما چه ببینید و چه نبینید، واقع که فرق نمى‌کند! بالأخره این جنبنده را که از دور دیدید از اول انسان بوده است و شما جاهل بوده‌اید نه‌اینکه از اول این واقعیت خارجیه قابل انطباق بر غیر از انسان هم بود. نه! این واقعیت متشخّص، جزئى، زارع و کشاورز بود اما شما نمى‌دیدید و این حکم به کلیت و ابهام کردن و قابلیت حمل کردن بر انواع مختلفه در دید شما بود که جاهل بودید ولى وقتى که عالم شدید دیگر این مسئله براى شما مشخص شد ولى واقع فرقى نکرد! واقع، واقع است.

وقتى که شما با آن واقع منطبق شدید و معرفت شما نسبت به واقع یکى شد آنگاه این واقعیت خارجى، تشخّص خودش را براى شما نشان داد والاّ در واقع آن واقعیت خارجى تشخّص داشت؛ از اول‌ تشخّص داشت و شما نمى‌دانستید. اما در مانحن‌فیه مسئله فرق می‌کند، آن واقعیت کلى به اعتقاد و بیان مرحوم سید و همین‌طور بسیارى از بزرگان که در این زمینه راجع به این قضیه صحبت کرده‌اند، [فرق مى‌کند]. من در این زمینه قبلاً مطالبى عرض کرده‌ام منتها این مطالب ما جسته‌گریخته و پراکنده و در بین مباحثات مختلف هست. راجع به این مطلب و کیفیت علم عنائى و انطباقش با تشخّص خارجى بر خلاف انظار و آرائى که در این زمینه هست، بنده مطالبى را خدمت رفقا عرض کرده‌ام و لذا گمان مى‌کنم رفقا در این زمینه سبق ذهنى و آشنایى با این مطالب داشته باشند.