تبیین رابطه علیت و تحقق معلول در نظام هستی

اعتباری بودن زمان!

شما سه دقیقه پیش مرا دیدید یا نه؟! چه فرقى کردم؟! هیچ! احساستان یکى است و شعورتان یکى است! مى‌گویید که سه دقیقه پیش چیست؟ از اینجا مى‌فهمیم که زمان یک امر اعتبارى است و امر واقعى نیست. البته بحث اعتباریت زمان بعداً مى‌آید. زمان امر واقعى نیست. آنچه که هست چیست؟! خودِ حضور اعیان خارجى است. از اینجا شما باید متوجه بشوید که آن استدلال عدم انفکاک بین علیت و معلولیت سر جاى خودش باقى است.

الآن صور مثالى هست و در صورت مثالی حرفی نداریم چون داریم می‌بینیم؛ ارباب کشف شهودشان را مى‌بینند، افراد عادى هم خواب و منامات و اینها را مى‌بینند یا فرض کنید در مراتب بالاتر، به یک نحو دیگرى از معانى برایشان مى‌آید که آن دیگر خیلى مرتبۀ بالاست. آنچه را که مى‌بینند واقعیت است. مسئله، مسئلۀ واقعیت است! حالا که دارند مى‌بینند، نبود را بود مى‌بینند؟! اینکه محال است! چطور ممکن است انسان عدم را وجود ببیند؟! این محال است! خدا هم نمى‌تواند ببیند، چه رسد به بندگانش! عدم، عدم را موجود ببیند! اینکه باهم متناقض هستند. عدم یعنى عدم و وجود هم یعنى وجود! معدوم یعنى معدوم و موجود هم یعنى موجود! این دو که با همدیگر در تناقض هستند، چطور شما از یک امر عدمى، یک حقیقت وجودیه را شعور مى‌کنید؟! عدم است! نیست! چطور شما از یک امر عدمى یک حقیقت وجودیه را در خود احساس مى‌کنید؟! مسّ و لمس مى‌کنید و آن اتحاد علمى با آن برقرار مى‌کنید؟! این چطور ممکن است؟! این به همین جهت است که شما نفستان با آن امر وجودى که 25 دقیقه دیگر مى‌خواهد اتفاق بیفتد، با همدیگر اتحاد دارد. آن را شما مى‌بینید و به‌حساب ذهنیت خودتان مى‌گذارید. البته براى کسانى که این قضیه برایشان باز شده است، نه براى ما؛ چشم ما همین چشم ظاهر است ادراک و مسیر ادراک ما همین مسیر ظاهر است اما براى کسانى که حالا یا در خواب باشد یا فرض کنید به‌عنوان شهود باشد [باز شده است] مثل امام علیه‌السّلام.