تبیین رابطه علیت و تحقق معلول در نظام هستی

لذا در ﴿كُلَّ يَوۡمٍ هُوَ فِي شَأۡنٖ﴾¹ هم مى‌خواهند مطلب را به همین‌ کیفیت توجیه کنند! بله! اگر ارادۀ بارى بر خلقت این مسئله تعلق بگیرد، این انفکاک معلول از علت طبیعتاً محال و ممتنع مى‌شود اما اگر ارادۀ بارى بر خلق این در یک وعاء و برهۀ خاص تعلق بگیرد، خب این دلیل نمى‌شود بر اینکه الآن و در این برهۀ متقدم، این امر تحقق خارجى پیدا کرده باشد.

روى این جهت مى‌توانیم بگوییم که این استدلالى که بر این مسئله شده است ـ تقریباً توسط معتزله هم این مسئله مورد دقت و کنکاش قرار گرفته است ـ از این نقطه‌نظر محل تأمل و اشکال است. اما از آن راه و طریقى که براى ازلیت علم بارى و عدم انفکاک علم از ذات عرض کردیم، از آن نقطه‌نظر مى‌توانیم نسبت به این مسئله این استدلال را داشته باشیم. بنابراین در مسئلۀ قضاء و قدر بنا بر فرمایش مرحوم سید، همان عرضى که ما بیان کردیم، ایشان همان را مى‌فرمایند؛ ایشان هم مى‌فرمایند که در مسئلۀ قضاء تحقق صور علمیه داریم اما این صور علمیه نسبت به حقائق عینیه جنبۀ علّى دارند که البته حقائق عینیه حقائق متأخره در مراتب مختلف هستند! وقتى که این تقدم هست، دلیل نیست بر اینکه خود صور علمیه در علم ذات و در علم عنائى تحقق خارجى داشته باشند اما وجود خارجى آنها را که هنوز براى ما ملموس نیست، فاقد آن باشند. نه! همان حقائق عینیه همراه با آن حقائق علمیه وجود دارد، آن حقائق علمیه در مرتبۀ خودش و حقائق عینیه هم در مرتبۀ خودش.

الآن وجود مثالى‌ای را که در خواب مى‌بینید، در عالم مثال وجود دارد و منافاتى هم با وجود عینى و مُلکى خارجى و مادى ندارد. ممکن است یک شخص وجود خارجى داشته باشد درعین‌حال شما او را در خواب مى‌بینید؛ خواب مى‌بینید که رفیقتان از فلان‌جا در فلان روز به منزلتان مى‌آید. الآن رفیقتان در فلان شهر است و بعد از سه روز دیگر در مى‌زنند و مى‌بینید که [او آمده است]! [می‌گویید که] من سه روز قبل خواب دیدم که تو آمدى! این که وجود عینى‌اش را ندیده است بلکه وجود عینى‌اش در یک شهر دیگر است. پس چه چیزى را دیده است؟! و این‌هم که دیده دروغ نبوده است بلکه دیده و صورت مثالى را دیده است درحالى‌که وجود عینى و وجود مُلکى براى او مخفى و مختفى است.