حقیقت قضا و قدر در شب‌های قدر

درس هفتصد و پنجاه و ششم

کیفیت قضا و قَدَر در شب‌های قَدْر (1)

أعوذ بالله من الشیطان الرجیم

بِسمِ الله الرَّحمَنِ الرَّحیم‌

برداشت اشتباه از مسئلۀ قضا و قدر

راجع به مطالبى که خدمت رفقا و دوستان عرض مى‌شود، عادت ما بر این است که مسائل کاملاً جا بیفتد و [فقط] صرف بیان یک‌سرى مطالب نباشد، چطور اینکه در بعضى از صحبت‌ها و حتی نوشتجات عادت بر این است که فقط مطالبى گفته شود و راجع به تحقق عینى آن، صحبت و مطلبى مطرح نشود. لذا ممکن است در صحبت‌ها مطلب تکرار شود ولى این تکرار، تکرار لازم و ضرورى است و به‌طورکلى در مسائلى که جنبۀ انس و الفت ذهنى در طرح و شکل‌گیرى آن مطالب دخالت دارد یک هم‌چنین مشکلى هست که تا آن قضیه بخواهد شکل خود را تغییر دهد، نیاز به ممارست مستمر و شاید استمرار یک زمانى را دارد! [اما] مطالبى که در ذهن به‌واسطۀ فضاى فرهنگى یا نحوۀ برداشت از طیف خاص از نوشتجات ایجاد شده است، [اگر] آن فضا بخواهد تغییر پیدا کند این‌چنین نیست. در مسئلۀ قضاء و قدر یک هم‌چنین مشکلى وجود دارد و چه‌بسا ممکن است در بعضى از روایات هم در تأیید این قضیه مطالبى آمده باشد که آنها را عرض خواهیم کرد. این نکته هست که برداشت ما از مسئلۀ‌ قضاء و قدر، برداشت اشتباه و خطایى است و آنچه را که گفته شده و مى‌شود به این کیفیت نیست.

بنده در جلسه‌اى با مرحوم آقا ـ رضوان الله تعالی علیه ـ در طهران بودم و افرادى از سرشناس‌هاى ائمۀ جماعات و مسئولان بعضى از مؤسسات فرهنگى آنجا بودند و به‌حساب خودشان خیلى بیاوبرو داشتند! من احساس کردم اطلاعات اینها در قضیۀ شب قدر اطلاعات بسیطی است یعنى آن‌قدر مسئله مسئلۀ مشتبه مشوهى بوده است که با این‌همه مطالب هنوز نتوانسته‌اند این مسئله را هضم کنند و دریابند. یکى از مطالبى که مربوط به قضیۀ قضاء و قدر مى‌شود لیالى قدر است. آنچه که در آیات قرآن و لسان رسول‌الله و ائمه علیهم‌السّلام به این مسئله و قضیۀ ﴿لَيۡلَةُ ٱلۡقَدۡرِ خَيۡرٞ مِّنۡ أَلۡفِ شَهۡرٖ﴾¹ و آدابى که براى شب قدر ذکر شده که شب نوزدهم یا بیست و یکم یا بیست و سوم ماه مبارک رمضان است دلالت دارد.² در بعضى از احادیث شب قدر به شب بیست و سوم بیشتر تمایل دارد.³ درقبالش ما مى‌بینیم که وقتی امام حسن در صبح روز شهادت امیرالمؤمنین علیهماالسّلام که روز بیست و یکم بوده است براى مردم صحبت مى‌کردند فرمودند که دیشب شبى بود که شب قدر بود و توضیحاتى هم فرمودند.⁴ در این‌گونه مسائل شکل‌گیرى مسئله‌اى در ذهن هست که آن مسئله را براى انسان مشتبه مى‌کند که قضیۀ شب قدر به چه نحو است! در نهایت وقتى صحبت‌ مى‌خواهد به نتیجه برسد، به‌عنوان مقدمیت ذکر مى‌شود که شب نوزدهم و بیست و یکم جنبۀ مقدمى دارد و شب بیست و سوم جنبۀ تأصل و حقیقى دارد! با این کیفیت بین اینها جمع مى‌شود و مطلب فیصله پیدا مى‌کند درحالى‌که این‌طور نیست! چه اشکالى دارد که ائمه علیهم‌السّلام از اول بگویند که شب نوزدهم و بیست و یکم جنبۀ مقدمى دارد، خودتان را براى شب بیست و سوم آماده کنید؟! راجع به این مطلب در خصوص ماه رجب هم داریم که صریحاً گفته شده است که ماه رجب ماه خاصى است و افراد باید خودشان را از قبل آماده ورود در ماه رجب کنند.⁵ یااینکه براى صلاة جمعه در روایات داریم که مصلى باید خودش را از قبل آماده کند و تهیؤ براى رفتن به صلاة جمعه را داشته باشد به این معنا که مثلاً در آن روز مهمانى برای او نیاید و خودش به مهمانى نرود و کارى که شاقّ است انجام ندهد و خستگى پیدا نکند.⁶ ما اینها را داریم. یااینکه در روایت براى لیلة الرغائب داریم کسى که رجب بر او وارد شود باید خود را براى ادراک لیلة الرغائب آماده کرده باشد و تهیؤ داشته باشد، این خودش یک مسئله است. پنج‌شنبۀ قبل آن ماه را روزه گرفته باشد⁷ که البته در بعضى از روایات پنج‌شنبۀ خودِ آن ماه است!⁸ ولى در بعضى روایات پنج‌شنبه خود آن ماه را ندارد یعنى دارد که پنج‌شنبۀ سابق را روزه گرفته باشد حال چه آن پنج‌شنبۀ ماه رجب باشد یا پنج‌شنبۀ روز آخر ماه جمادى‌الثانى [باشد]، تفاوتى نمى‌کند. خب ببینید این آماده بودن را داریم.