تبیین علم الهی به اعیان خارجی

حالا مسئله‌اى که در اینجا پیش مى‌آید این است: پس اینکه ما الآن داریم مى‌بینیم؛ «این‌همه عکس مى و نقش مخالف»،¹ اینها از کجا درآمد؟ اینها بعد به‌واسطۀ ارادۀ ازلیۀ پروردگار که ﴿إِنَّمَآ أَمۡرُهُۥٓ إِذَآ أَرَادَ شَيۡ‍ًٔا أَن يَقُولَ لَهُۥ كُن فَيَكُونُ﴾² هست این مسئله تحقق خارجى پیدا کرد. حالا ما بخواهیم باز نسبت به ذات پروردگار یک مرتبۀ علیایى قائل بشویم می‌گوییم که این اراده‌اى بوده که تکرارى هم نداشته است. چطور اینکه بزرگان مى‌فرمایند: همان مسئلۀ لا تَکرارَ فی التَّجَلّی³ است یعنی همۀ این اشیاء در تجلّى واحد خلق شده است منتها هرکدام در ظرف خودش. یعنى تجلّى پروردگار به خلق یک شیء، این‌طور نبوده که یک حالت ارادى از او سر بزند و آن حالت ارادى از او منقطع بشود و براى ارادۀ ثانویه دوباره احتیاج به حالت ارادۀ ثانیه داشته باشیم. الآن که من می‌خواهم این کاغذ را بردارم و در دستم بگیرم، مجبورم این لیوان را زمین بگذارم و نسبت به برداشتن این کاغذ تا اینجا ارادۀ ثانى بکنم. این‌هم که آمد، ارادۀ ثانیه شد. براى برداشتن این نیاز به ارادۀ ثالثه دارم و بعد دوباره یک ارادۀ دیگر.... اما نسبت به ذات پروردگار معتقدند بر اینکه یک اراده مى‌آید و آن اراده تا آن مُداى او، یعنى تا آنجایى که آن ذات بارى نسبت به تحقق مراد علم دارد، کشش پیدا مى‌کند و جلو مى‌رود. مثل ما نیست که یک اراده بکنیم و بعد قطع بشود. ما همیشه یک اراده مى‌کنیم، یعنى یک لحظه، لحظۀ بعد دیگر اراده نیست. لحظۀ بعد انبعاث عضلات نسبت به آن مراد است ولى آن نحوۀ اراده فقط یک لحظه است و در همان لحظه ما دیگر نمى‌توانیم اراده انجام بدهیم چون باید توجه به یک امر دیگر بکنیم.

این قضیۀ معروفى است، نمى‌دانم شنیده‌اید یا نه، در مباحث اصولى هست که متکلم در مقام القاء خطاب نمى‌تواند اکثر از مفهوم و معنای واحد را از لفظ اراده کند. خب این کلامى است که در بین اعلام [مورد بحث است]. این کلامى است که مرحوم آخوند و میرزاى قمى ـ صاحب قوانین ـ هم روى این مسئله تأکید دارند.⁴ بله! تقریباً همه روى این مسئله تأکید دارند مگر بعضى‌ها، آن‌هم نه به‌خاطر رسیدن به بعضى از افق‌هاى اطلاع و آگاهى بلکه فقط از باب صرف احتمال این مسئله را مطرح مى‌کنند.