کیفیت اشراف ذات باری بر حقایق هستی

شخصی به خواستگارى یک دخترى رفته بود، گفتند: چه شد؟ گفت: پنجاه درصدش درست شد، مسئله حل است! گفتند: قبول شد؟ گفت: نه آنها قبول نکردند ولی ما قبول کردیم! پنجاه درصدى که مربوط به ماست تمام است اما پنجاه درصدى که مربوط به آنهاست آنها نپذیرفتند؛ دست از پا درازتر برگشتیم!

خب این مربوط مى‌شود به آن امورى که مربوط به خارج است. حالا این شخص از نقطه‌نظر فلسفى و از نقطه‌نظر عقلى و از نقطه‌نظر حِکمى نسبت به آن اعیان خارجى که حقائق الأشیاء هست، جاهل است یا عالم است؟ جاهل است، جاهل صرف است. فقط یک احتمال ذهنى دارد بر اینکه این اعمال را انجام مى‌دهد. خب این مربوط به خودش هست اما این عملى که در خارج مى‌خواهد انجام بگیرد دو جنبه دارد. یک جنبه‌اش به این مربوط مى‌شود، یک جنبه‌اش به یک امور دیگر که در اختیار این نیست. نسبت به آن امور غیر اختیارى چه تفکرى دارد؟! نسبت به آن امور غیر اختیارى چگونه مى‌تواند تصمیم بگیرد؟! نسبت به آن هیچ، منتظر مى‌نشیند تا فردا صبح ببیند مانعى پیش مى‌آید یا نمى‌آید. اگر مانعى پیش آمد مثلاً همین‌که مى‌خواهد از خانه بیرون برود یک‌دفعه پایش به چیزى مى‌خورد با سر به زمین مى‌خورد و پایش ضرب برمى‌دارد و اصلاً قدم از قدم نمى‌تواند بردارد. الفاتحه!

تمام آن نقشه‌ها و تمام آن تصورات همه نقش بر آب شد. در منزل مى‌نشیند و با پاى ضرب خورده و شکسته کارى نمى‌تواند انجام بدهد حتى آن پنجاه درصد نسبت به خودش هم بر فنا شد و آن‌هم ازبین رفت. آن مى‌شود: عین خارج.

دقت کنید! آنچه در خارج اتفاق مى‌افتد عبارت از همان جنبۀ عینى و حقیقى اشیاء خارج است. افرادى که در علم عنائى قائل به انتقاش صور در علم عنائى و ذات بارى هستند، آن مقدار پنجاه درصدى که متعلق به ذات بارى است را ما مى‌پذیریم و این قبول است.