حقیقت زمان و ثبوت اعیان در عالم قضا و قدر

درس هفتصد و شصت و چهارم

حقیقت زمان (2)

أعوذ بالله من الشیطان الرجیم

بِسمِ الله الرَّحمَنِ الرَّحیم‌

عدم تأثیر حرکت دهری در تغییر و تحول اعیان

یک مطلبی که نسبت به مسئلۀ قضاء و قدر و ثبوت حقائق در عالم اعیان و همین‌طور در علم عنائی باقی ماند و رفقا هم به آن تذکر داده بودند عبارت از کیفیت تحقق این اعیان است به‌نحوی‌که حرکت دهری نمی‌تواند تأثیری در تغیر و تحول آنها داشته باشد. خب ما در متون نسبت به مسائل مافوق عالم ماده و خلق داریم: ﴿وَإِذۡ قَالَ رَبُّكَ لِلۡمَلَٰٓئِكَةِ إِنِّي جَاعِلٞ فِي ٱلۡأَرۡضِ خَلِيفَةٗ﴾¹ خب این قضیه مربوط به زمان گذشته است. خدا می‌فرماید: ﴿وَإِذۡ قَالَ﴾ درحالی‌که و إذ یقول نمی‌فرماید یا و إذ هو قائل در اینجا نیست یا در آیۀ [مربوط به عالم] ذر و ألست ﴿وَإِذۡ أَخَذَ رَبُّكَ مِنۢ بَنِيٓ ءَادَمَ مِن ظُهُورِهِمۡ ذُرِّيَّتَهُمۡ وَأَشۡهَدَهُمۡ عَلَىٰٓ أَنفُسِهِمۡ أَلَسۡتُ بِرَبِّكُمۡ قَالُواْ بَلَىٰ شَهِدۡنَآ أَن تَقُولُواْ يَوۡمَ ٱلۡقِيَٰمَةِ إِنَّا كُنَّا عَنۡ هَٰذَا غَٰفِلِينَ﴾² باز می‌شود به معنای گذشته مطرح بشود و همین‌طور راجع به سایر مسائل که هست. البته با توجه به همان قاعدۀ نحوی و بلاغی که در نظر رفقا هست در جایی که مستقبل و آینده متحقق الصدور و الثبوت است، تعبیر به زمان گذشته می‌آورند. در سایر لغات هم هست اما در زبان عرب این مسئله به‌عنوان تأکید بر ثبوت و تحقق آن شیء در آنجا مطرح است. لذا شما قضایایی که مربوط به روز قیامت است را همه یا اکثراً با لفظ ماضی می‌بینید؛ ﴿إِذَا وَقَعَتِ ٱلۡوَاقِعَةُ * لَيۡسَ لِوَقۡعَتِهَا كَاذِبَةٌ﴾³ یا ﴿فَإِذَا ٱنشَقَّتِ ٱلسَّمَآءُ﴾⁴ یا ﴿إِذَا ٱلسَّمَآءُ ٱنشَقَّتۡ * وَأَذِنَتۡ لِرَبِّهَا وَحُقَّتۡ﴾⁵ و امثال‌ذلک که همۀ اینها دلالت بر زمان گذشته می‌کند درحالی‌که برحسب جری و عادت، این مسئله اختصاص به زمان مستقبل دارد. هنوز حساب و کتابی نیست. «الیَومَ عَمَلٌ و لا حِسابَ و غَدًا حِسابٌ و لا عَمَل».⁶ بحث بحثِ غد است نه‌اینکه بحث گذشته است! ما این تعابیر را مشاهده می‌کنیم.