معنای بداء و نقش آن در تقدیر الهی

تقدم رتبی علت در مرتبۀ علیت

این مطلب مربوط به عالم ذر است اما آنچه را که نسبت به مطلب عالم اعیان و علم باری خدمت رفقا عرض شد، این قضیه را خیلی روشن می‌کند. حالا در یک جمله مجملاً رفقا باید بدانند که مسئلۀ عالم ذر و مسئلۀ تحقق اعیان خارجی فقط این دو مرتبۀ مترتّبه بر یکدیگر هستند، نه دو مرتبۀ منفصل از یکدیگر. الآن ممکن است که دو مرتبه باشد؛ در مرتبۀ علیت، علت تقدم رتبی دارد اما دیگر تقدم و انفصال زمانی که ندارد ولی تقدم رتبی دارد.

من که الآن دستم را حرکت می‌دهم، این انگشترِ در دست من هم حرکت می‌کند. علت حرکت انگشتر، انگشت من است و این علت برای اوست. یعنی اول باید حرکت رتبتاً نه زماناً در انگشت پیدا بشود و بعد در انگشتر زیرا اگر شما این انگشتر را دربیاورید دیگر علتی برای حرکت انگشتر نیست ولی شما در مرتبۀ زمانی حتی یک صدهزارم ثانیه هم نمی‌توانید بین حرکت أنامل و حرکت انگشتر انفصال قائل بشوید، این عقلاً محال و مستحیل است چون انگشتر با انگشت باهم توأم هستند و دیگر چطور ممکن است که حرکت، حرکتِ [منفصل و مجزایی باشد]؟!

ذهن ما نسبت به مسئلۀ علیت یک مقداری باید تصحیح بشود یعنی بیش از یک مقدار!! یک دو سه مقداری باید نسبت به [مسئلۀ علیت تصحیح بشود]!! ما در مرتبۀ علیت و معلولیت و قاعدۀ علیت یک تفاوت فاحشی را مشاهده می‌کنیم و می‌خواهیم آن تفاوت را در زمان پیاده کنیم درحالی‌که این غلط است و مسئلۀ زمان اصلاً به‌طورکلی در دائرۀ علیت قرار ندارد. به‌محض تحقق علت، معلول هم متحقق است و یک صدهزارم ثانیه هم بین آنها فاصله نیست گرچه او علت برای این باشد.

خود این یک بحثی است که اگر انسان به مرتبۀ علیت خوب توجه کند و برسد، خودبه‌خود خیلی از اشکالات حتی بدون فکر هم برای او روشن و واضح می‌شود. فقط چون ما از نقطه‌نظر غلبۀ اوهام و تخیلات و حسّ ظاهر، محکوم این غلبه و این تخیلات و توهمات هستیم و با زمان و مکانیات بیشتر انس داریم تا با ماوراء زمان و مکان و ماوراء طبیعیه، از این نقطه‌نظر قاعدۀ علیت را هم می‌خواهیم داخل در همین قواعد زمانیات و مکانیات کنیم درحالی‌که جایی برای او در اینجا نیست. حالا إن‌شاءالله نسبت به آن مطلب می‌رسیم و راجع به آن صحبت می‌کنیم.