کیفیت تحقق عالم ذر و حقیقت ربوبیت

در اینجا اهل نظر نسبت به این مسئله دارای اختلاف هستند و بعضی مثل مرحوم علامه ـ رحمه‌الله‌علیه ـ در ذیل آیۀ شریفه که دارد:

﴿وَإِذۡ أَخَذَ رَبُّكَ مِنۢ بَنِيٓ ءَادَمَ مِن ظُهُورِهِمۡ ذُرِّيَّتَهُمۡ وَأَشۡهَدَهُمۡ عَلَىٰٓ أَنفُسِهِمۡ أَلَسۡتُ بِرَبِّكُمۡ قَالُواْ بَلَىٰ شَهِدۡنَآ أَن تَقُولُواْ يَوۡمَ ٱلۡقِيَٰمَةِ إِنَّا كُنَّا عَنۡ هَٰذَا غَٰفِلِينَ﴾.¹

در اینجا می‌فرمایند که این آیه دلالت بر یک حقیقت تکوینیه و یک کلمۀ کونیه دارد که این کلمۀ کونیه و حقیقت تکوینیه در قلوب همۀ افراد و در نفوس همۀ افراد مکنون است و آن عبارت از حیثیتی است که با آن حیثیت اعتراف به ربوبیت دارد، اعتراف به توحید دارد و این در همۀ اشیاء هست‌ها!

وجود مقام ربوبی در همۀ اشیاء

اعتراف شیطان به ربوبیت

تصور نکنید که این مسئله اختصاص به انسان دارد:

مقام ربوبی در همۀ اشیاء؛ پرندگان، چرندگان، حیوانات، نباتات و اشجار و در همۀ موجودات محفوظ است و شیطان هم حتی معترف به ربوبیت است. شیطان که به آدم سجده نکرد، از اعتراف به ربوبیت و توحید دست برنداشت! در همان حال هم می‌گفت که تو ربّی و باید به تو سجده کرد، نه به این شیئی که ﴿خَلَقۡتَنِي مِن نَّارٖ وَخَلَقۡتَهُۥ مِن طِينٖ﴾!³ در مقام مقایسه در کثرت در مقابل خدا ایستاد! یعنی اقرار به ربوبیت سر جایش بوده و هست، اعتراف به ربوبیتش و اعتراف به توحیدش که دست نخورده است!

شیطان از بالاترین افراد موحّد

به همین جهت است که در بعضی از عبارت‌ها که باعث شبهه برای بسیاری شده است در کلام عرفاء و بزرگان، مشاهده می‌کنیم که می‌گویند که شیطان از بالاترین افراد موحّد است و درست هم هست!⁴ در توحید شیطان شکی نیست! شیطان در توحیدش و اعتراف به ربوبیتش قائل به ثنویت یا صنمیت و شرک نشده است بلکه قائل به توحید است و برای این عالم دو اصل را قائل نیست، و نفی توحید و نفی ربوبیت هم نمی‌کند. خوب هم می‌دانست که لا إله إلّا الله معنایش چیست، لا هو إلّا هو معنایش چیست. اگر اینها را نمی‌دانست و به حقائق اینها پی نمی‌برد که نمی‌آمد در آن بالاترین مواضع و بالاترین مراتب، سراغ افراد برود و آنها را از رسیدن به یک هم‌چنین مرتبه‌ای باز بدارد! آن کسی که نمی‌فهمد، چگونه می‌تواند راه و رسم کلک و حیله و مانعیت را بتواند ادراک بکند؟! هان؟!