حقیقت عالم ذر و میثاق الهی

کیفیت خلقت افراد در روایت امام باقر علیه‌السّلام

روایاتی که مرحوم علامه ـ رضوان الله تعالی علیه ـ در بحث روایی آورده‌اند؛¹ یکی روایت کافی است که سندش سند صحیح است، از حمران از أبی‌جعفر ـ امام باقر علیه‌السّلام ـ که حضرت می‌فرمایند:

إنَّ اللهَ تَبارکَ و تَعالَى حَیثُ خَلقَ الخَلقَ خَلقَ ماءً عَذباً و ماءً مالحاً أُجاجاً فامتزَجَ الماءانِ فَأخذَ طیناً مِن أدیمِ الأرضِ فَعرکهُ عَرکاً شَدیداً فَقالَ لِأصحابِ الیمینِ و هُم کالذَّرِّ یَدبّونَ إلَى الجنَّةِ بِسلامٍ و قالَ لِأصحابِ الشِّمالِ إلَى النّارِ و لا أُبالی ثُمَّ قالَ‌ ﴿أَلَسۡتُ بِرَبِّكُمۡ قَالُواْ بَلَىٰ شَهِدۡنَآ﴾² أن تَقولوا یَومَ القیامةِ إنّا کُنّا عَن هذا غافِلینَ.‌³

این یک روایت است که حضرت در آن کیفیت خلقت افراد را بیان می‌کنند و آن میزان تحقق ایمان و ارتباط را در افراد که کم است یا زیاد است یا مساوی هست و مراتب مختلف ایمان در آن عالم به این‌نحوه در اینجا بیان می‌شود و در همین کافی از امام صادق علیه‌السّلام هست که عبدالله بن سنان می‌گوید:

سَألتهُ عَن قَولِ اللهِ عَزَّوجَلَّ ﴿فِطۡرَتَ ٱللَهِ ٱلَّتِي فَطَرَ ٱلنَّاسَ عَلَيۡهَا﴾⁴ ما تِلکَ الفِطرَةُ قالَ هیَ الإسلامُ فَطرَهمُ اللهُ حینَ أخذَ میثاقهُم عَلَى التَّوحیدِ قالَ‌ ﴿أَلَسۡتُ بِرَبِّكُمۡ﴾وَ فیهِ المؤمِنُ و الکافِرُ.⁵

این‌هم یک روایت است که همۀ این روایات‌ها دلالت دارد بر اینکه این مسئله مربوط به قبل از این عالم بوده است. باز روایت‌های اصرح از اینها هم وجود دارد.

در تفسیر عیاشی و خصائص سید رضی، اصبغ بن نباته از علی علیه‌السّلام نقل شده است که ابن‌کواء نزد امیرالمؤمنین آمد و [سؤالاتی پرسید]. ابن‌کواء یکی از افراد در زمان امیرالمؤمنین بود که می‌آمد و گاهی سؤالاتی می‌کرد و سؤالاتش هم بیشتر جهات عقلی داشت:

الأصبَغِ بنِ نُباتَةَ قالَ: أتَى ابنُ الکَوّاءِ أمیرَ المُؤمِنینَ عَلَیهِ السَّلامُ و کانَ مُعنِتاً فی المَسائِلِ فَقالَ لَهُ:

یا أمیرَ المُؤمِنینَ خَبِّرنی عَنِ اللهِ عَزَّوجَلَّ هَل کَلَّمَ أحَداً مِن ولدِ آدَمَ قَبلَ موسَى؟ فَقالَ أمیرُ المُؤمِنینَ عَلَیهِ السَّلامُ: قَد کَلَّمَ اللهُ جَمیعَ خَلقِهِ بَرَّهُم و فاجِرَهُم و رَدّوا عَلَیهِ الجَوابَ. قالَ فَثَقُلَ ذَلِکَ عَلَى ابنِ الکَوّاءِ و لَم یَعرِفهُ.