حقیقت عالم ذر و اقرار به ربوبیت

و از آن‌طرف هم داریم: ﴿قُلۡ يَتَوَفَّىٰكُم مَّلَكُ ٱلۡمَوۡتِ ٱلَّذِي وُكِّلَ بِكُمۡ﴾¹ ملک‌الموت همان جناب عزرائیل است و با بقیۀ ملائکه متفاوت است و از آن‌طرف داریم: ﴿إِنَّ ٱلَّذِينَ تَوَفَّىٰهُمُ ٱلۡمَلَٰٓئِكَةُ ظَالِمِيٓ أَنفُسِهِمۡ﴾² خب چطور می‌شود این [موارد را] در اینجا جمع کرد؟

خیلی برای من عجیب بود! ایشان پاسخ داده به اینکه طبق قاعده هم همین است! چون دستور اصلی از طرف خدا می‌آید، اراده بر موت یک شخص از ناحیۀ پروردگار است و این اراده و دستور می‌آید به همان فرماندۀ بعدی که جناب عزرائیل هست منتقل می‌شود و او هم در تحت امر و نفوذش ملائکه‌ای دارد. بنابراین آن مباشر بالفعل و قریب، نه خداست و نه ملک‌الموت! ـ ایشان ذکر کردند! حالا خودتان بروید ببینید ـ و آن مباشر همان ملائکه هستند و آنها قبض روح می‌کنند.

من خیلی تعجب کردم! اینها شاگرد علامه بودند! یعنی شاگردان علامه اینها را نمی‌فهمیدند؟! خیلی برایم غریب و عجیب است! اصلاً همین‌طور من ایستاده بودم و بهتم زده بود و تعجب می‌کردم که چطور یک هم‌چنین چیزهایی [ممکن است بیان شود]! می‌گفت: آن مباشر قریب ملائکه هستند! بنابراین اینها چون به دستور حضرت عزرائیل قبض روح می‌کنند شما می‌توانید إسناد موت را به خود جناب عزرائیل بزنید، اشکال ندارد. ایشان مثال هم زد و گفت که اتفاقاً ما در مجاز در اسناد داریم و رفقا در مطول که خوانده‌اید که بَنی الأمیر المَدینة³ یا بَنیَ المِعمار المَدینة یا بَنی البَنّاء ببینید سه مرحله در اِسناد بِناء وجود دارد: اول که اسناد بِناء به همان امیر است که حاکم است و فرمان می‌دهد و اجرا می‌شود. دوم اسناد بِناء به معمار است خب معمار که گِل و آجر درست نمی‌کند و دستش که به گِل و آجر نمی‌خورد اما آن کسی که مباشر اصلی است همان بَنّاء است که این آجرها را یکی‌یکی می‌چیند و در میانشان‌ گل و مصالح می‌گذارد و خلاصه طاق و دیوار را بالا می‌برد. به این‌ترتیب مجاز در اسناد در اینجا هم وجود دارد پس دیگر مشکلی ندارد.