حقیقت عالم ذر و اقرار به ربوبیت

کیفیت پاسخ دادن انسان‌ها به ﴿أَلَستُ بِرَبِّكُم﴾، در عالم ذر

حالا در اینجا [أبی‌بصیر می‌پرسد] «کَیفَ أجابوا و هُم ذَرٌّ» حضرت می‌آید در [جواب می‌فرمایند]: «جَعَلَ فیهِم ما إذا سَألَهُم أجابوهُ یَعنی فی المیثاقِ» [خداوند] در اینها چیزی قرار داده که اگر آنها سؤال می‌کردند اینها جواب می‌دادند؛ یعنی آن حقیقت واقعیه‌ای که آن حقیقت، علت برای این پاسخ خارجی است در درون اینها واقعاً گذاشته شده است نه اعتباراً! حَقیقتاً لا تَخیلاً و تَصوّراً و تَوهّماً. واقعیت ادراک ربوبی و وحدت رَب و وحدت إله الآن در ذات اینها قرار داده شده است و وقتی این واقعیت قرار داده شده باشد دیگر فرق نمی‌کند جواب بدهند یا جواب ندهند، این واقعیت و این باور هست، آن باور به ربوبی در تک‌تک همۀ آنها از مؤمن تا کافر وجود دارد، هم در وجود و نفسِ علی بن ابی‌طالب علیه‌السّلام وجود دارد و هم در نفس معاویة بن أبی‌سفیان! در هردو این واقعیت و تکوّن ربوبی و اقرار به ربوبیت وجود دارد. اگر نداشته باشد این که مکلَّف نیست و اصلاً تکلیف ندارد.

موحد بودن انسان ذاتاً

همین اقرار به ربوبیت و اقرار به وحدانیت که همان اعتراف و همان باورِ وجدانی است و از اینجا معلوم می‌شود که آنچه که بر او قلم انسان به‌عنوان انسان قرار داده شده است این ذاتاً موحد است؛ یعنی توحید در ذاتش هست نه‌اینکه شرک در ذاتش باشد و فلزش فلز شرک باشد! فلز، فلز توحید است و متریال، متریال توحید است و آن ترکیبِ سرشت، سرشت توحید است منتها به‌واسطۀ نزول در عالم اسباب و مسببّات نمی‌گذارند که آن سرشت توحید، ظهور خارجی پیدا بکند که البته مباحث این، مباحث دیگری است و بحث این قضیه مربوط به عالم ذر نیست و ما فعلاً در آن قضیه صحبت می‌کنیم.

در اینجا خود مرحوم علامه با آن «أقول» بیان می‌کنند و می‌فرمایند:

لمّا فَهِمَ الراوی مِن الجواب ما هو مِن نوعِ الجوابات الدنیویة استبعَدَ صدورَه عن الذر.