وحدت مقام اجمال و تفصیل در علم الهی

درس هفتصد و هفتاد و ششم

بی معنا بودن مقام اجمال و مقام تفصیل در علم بارى و علم عنائى

أعوذ بالله من الشیطان الرجیم

بِسمِ الله الرَّحمَنِ الرَّحیم‌

و ذهب الشیخ المتألهُ المتعصِّبُ الأفلاطون و مُعلِّمیه و حُکماءِ الفُرس موافِقاً لهم ـ إلى أنه یجِب أن یکونَ لکلِّ نوع من الأنواعِ البسیطةِ الفلکیة و العنصریة و مُرکَّباتها النباتیة و الحیوانیة عقلٌ واحدٌ مجرّدٌ عن المادَّة مُعتَنٍ فی حقِّ ذلک النوع ـ و هو صاحبُ ذلک النوع و ربُه‌ و قد استَدلَ علىٰ إثباتها بِوجوه.¹

صحبت ما در مسئلۀ مثل افلاطونى و كیفیت قضاء و قدر و بداء به آن مباحثى رسید كه در نظر رفقا هست که عرض شد در علم بارى و علم عنائى مقام اجمال و مقام تفصیل معنا ندارد و حقایق ربوبى در عین كشف تفصیلى به همان تحقق عینى خارجى بوده است كه ما الآن مشاهده مى‌كنیم و نسبت به چیزهایى كه مشاهده نمى‌كنیم قصور از ماست اما این به معناى عدم تحقق نیست؛ این‌طور نیست كه الآن فردا وجود نداشته باشد، الآن كه من صحبت مى‌كنم فردا وجود دارد منتها ما از ادراك احساسِ فردا عاجز و ناتوان هستیم. اگر از این عجز بیرون بیاییم و بر قوانین ماده احاطه پیدا کنیم و قوانین ماده را در اختیار بگیریم همان‌طور كه الآن وجود حال را احساس مى‌كنیم همین‌طور وجود فردا و پس‌فردا و گذشته را بِاحساسٍ واحد و بِلحظةٍ واحدةٍ احساس مى‌كنیم. تازه این مربوط به مسئلۀ مثال و ملكوت مى‌شود اما در آن عوالم ربوبى این مسئله دقیق‌تر است و جنبۀ ثبات در آن عوالم قوى‌تر می‌باشد به‌طوری‌که كسى که بر همۀ عوالم احاطه داشته باشد و به مرتبۀ فعلیت تامّه رسیده باشد در آن جنبۀ ثبات به‌اندازه‌اى قوى است كه همان‌طور كه بر خود اراده دارد و به علم حضوری نفس خود را اراده مى‌كند [نسبت به عوالم دیگر هم این‌گونه است].

هم‌رتبه بودن مقام اجمال و مقام تفصیل