اثبات عقل مجرد و رب‌النوع در حکمت اشراق

اگر این دست به قلم نبرد و بر روى كاغذ یك بیت ننویسد، از كجا مى‌فهمیم که اول‌استاد خط است؟! پس این خطى كه مى‌نویسد مى‌تواند در قبال او شاخ‌وشانه بكشد و بگوید: درست است تو مرا خلق كردى، درست است تو مرا ایجاد كردى، اما اگر مرا ایجاد نمى‌كردى كسى مى‌توانست بفهمد تو خطاطى؟! از كجا مى‌فهمید؟! هزار بار هم بگویى که من اول خطاطم، من اول نقاشم، تا نقشى نیافرینى، تا خطى ننویسى، تا اثرى ایجاد نكنى، تا ظهورى از تو به‌وجود نیاید، چه کسی این استعداد، خلاقیت، ارزش، تفوق و این‌ شخصیت تو را مى‌فهمد؟! توجه كردید؟! کسی نمى‌تواند تشخیص بدهد.

بنابراین از اینجاست كه این ظهورى كه الآن پیدا شده به‌واسطۀ همان حیثیت ربطیه‌اى كه بین مُظهِر و مَظهَر ثابت است و دیگر قابل براى تغیّر نیست همان موجب تغیر و تبدل تعینات و تشخصات خارج است که به‌واسطۀ آن پیدا می‌شود و این حرف باید ضمیمۀ آن مبناى صدرالمتألهین بشود تا آن مبنا بتواند مبناى قابل توجه بشود.

مسئلۀ عقل مستقل در كلام شیخ اشراق بعینه همین مطلب است و تفاوت نمى‌كند. مرحوم شیخ اشراق هم همین را مى‌فرمایند؛ مى‌فرمایند: عرض كه خودش قائم به خودش نیست بلکه قائم به محل است و وقتى كه محل در اینجا تبدل پیدا بكند عرض هم در واقع متبدل مى‌شود، پس علت بقاء و استمرار این قواى نباتیه چه خواهد بود؟! هیچ، ما اصلاً هیچ علتی براى استمرار قوۀ نباتیه یا قوۀ حیوانیه نداریم. بنابراین عروض این قواى نباتیه، حیوانیه، نامیه و امثال‌ذلک بر محل باید به‌واسطۀ امر مستقل خارج از آن تعینات و تشخصات خارجى باشد. خب حرف، حرف بدى نیست و مى‌شود روی آن فكر كرد.

البته در اینجا بعضى از بزرگان یك حاشیه‌ و مطلبى دارند كه مطلب آنها جاى تأمل است كه حالا إن‌شاءالله عرض مى‌كنیم.

و ذَهَبَ الشیخُ المُتألِهُ المُتعَصِبُ لأفلاطون و مُعَلِمیه و حُکَماءِ الفُرس موافِقاً لَهُم ـ إلى أنَهُ یَجِبُ أن یَکونَ لِکُلِ نوعٍ مِنَ الأنواعِ البَسیطَةِ الفَلَکیَةِ و العُنصُریَة و مرکباتها النباتیة و الحیوانیة عقلٌ واحدٌ مجردٌ عن المادةِ مُعتَنٍ فی حَقِ ذلِک النوعِ ـ و هوَ صاحِبُ ذلِکَ النّوع و ربّه‌ و قد استدل على إثباتها بِوجوه.¹