اثبات عقل مجرد و رب‌النوع در حکمت اشراق

لِکُلِ نوعٍ مِنَ الأنواعِ البَسیطَةِ؛

چون آنها قائل بودند بر اینكه فلك هم براى‌ خودش یك نوع خاصى از عناصر است و با عناصر سایر كرات فرق مى‌كند. و همین‌طور مركبات آن انواع بسیطه كه مركبات نباتیه و حیوانیه هستند كه از تركیب مواد و امزجه یك جنبۀ تركیبى نباتیه و حیوانیه و امثال‌ذلک پیدا مى‌شود. البته اینها همین‌طور هم نیست لذا بى‌توجهى نكنید و به آن توجه كنید! قدماء و بزرگان روى این مطالب همه توجه داشتند و مبانیشان روى این قضایا بود و اصلاً به‌طوركلى طب قدیم و سنتى براساس همین تركیبات امزجه و اینها شكل گرفته و پایه و اساسش همین است. امروزه هم دارند دوباره به این مطالب برمى‌گردند.

عقلٌ واحدٌ مجردٌ عن المادةِ ... خب براى هركدام از اینها عقل واحدى كه مجرد از ماده است و ماوراء ماده است باید وجود داشته باشد كه در حقّ این نوع توجه دارد، و رب و صاحب این نوع همان عقل واحد مجرد است كه این خصوصیت را دارد و این مسئله خیلى عجیب جاى تأمل دارد.

علت تفاوت در فهم‌ اشخاص

حالا البته مى‌گویم که این مطالب مطالبى است كه خیلى جاها مى‌شود از آن استفاده كرد، اگر شما توجه كنید مى‌بینید هر كسى یك حد وجودى دارد و تعقلش به یك اندازه است، خب شما با یك شخص صحبت مى‌كنید هنوز حرف را نزده‌ روى هوا مى‌گیرد، یكى دیگر را یك ساعت حرف مى‌زنید باز مى‌گوید که هنوز به من نچسبیده، با او یك ساعت صحبت مى‌كنید مى‌گوید که من هنوز باید بروم روى حرف‌هایت فكر كنم. چه اختلافى اینجا هست؟! این چه تفاوتى هست كه آن این‌طور است، این آن‌طور است.

امیرالمؤمنین علیه‌السّلام هم در نهج‌البلاغه در همان كلمات قصار در این زمینه مطالبى دارند كه هر كسى یك عقلى و یك مرتبۀ سعۀ وجودى از شناخت‌ دارد، اگر آنچه را که چیز دارد با آن تطبیق بكند مى‌تواند به آن مسئله برسد و اگر تطبیق نكند نمى‌تواند به آن مسئله برسد و بپذیرد، لذا همیشه به ما این دستورات را دادند؛ «نَحنُ مَعاشِرَ أنبیاء اُمِرنا أن نُکَلِّمَ النّاس عَلى قَدرِ عُقولِهِم»¹ این «قَدرِ عُقولِهِم» یعنى همان رب‌النوع. هر كسى براى خودش یک رب‌النوع و مقدارى سعه دارد، بیشتر اگر بگویى ممكن است كمرش بشكند و تحمل نكند.