اثبات عقل مجرد و تدبیر عالم ماده

اشكال دومى كه به كلام مرحوم علامه ـ رضوان ‌الله‌ تعالی‌ علیه ـ در اینجا وارد مى‌شود این است كه شما اختلافات در انواع را روى مخصصات خارجیه بردید و فرمودید: مخصصات خارجیه و مادیه علل اختلاف هستند. خود آن مخصص، اختلاف خودش را از كجا آورد؟! اینکه می‌گویید: یک مخصص موجب این اختلاف هست و مخصص می‌آید اختلاف ایجاد می کند حالا مخصص چیست؟ شما مخصص را آب‌وهوا مى‌دانید؟ آیا مخصص نحوۀ تغذیه است؟ مخصص خصوصیات مادر است؟ مخصص خصوصیات پدر است؟ این مخصص در اینجا چیست؟ این مخصصات مادى كه به نظر شما موجب اختلاف در مصادیق یك نوع مى‌شوند حالا فرض کنید آن ژن‌ها و كروموزوم‌ها بگوییم یا اختلاف در تغذیه و در آب‌وهوا و در خود خصوصیات نوعیه بگوییم، این مخصصاتى كه باعث اختلاف در این امر مى‌شوند نفس آن مخصص‌ها این مسئله را از كجا به‌وجود آورده‌ و چه قسم ترتیب داده شده‌ و درست شده است‌؟ آیا این مخصص‌ها [همین‌طور] گتره و بدون هیچ برنامه‌اى آمده‌اند و با امتزاج و تركیب خودشان یك هویت خارجى را شكل داده‌اند؟ یااینكه خود مخصص هم در نحوۀ تأثیرگذارى و إعمال رویۀ خودش در تحت همان عقل مستقلِ مجرد دارد كار انجام مى‌دهد؟ آن نخواهد امروز این نوع تغذیه به این جنین نمى‌رسد! آن نخواهد این آب‌وهوا براى او مهیا نمى‌شود و هَلُمَّ جَرّاً.

تدبیر ترکیب و اختلاف توسط عقل مجرده

این امتزاج امزجه و تركیب امزجه و قواى متخالفه و مخصّصات خارجیه، این ترکیب و اختلاف را جز این عقل مجرده که تدبیر كرده است؟! اصلاً مى‌گوییم که ما از این ناحیه، مسئلۀ علیت و معلولیت نداریم و آن عقل مجرد صرفاً به‌عنوان یك امر اعتبارى فقط دستور داده كه این بیاید و آن برود و آن برود و آن برود، فقط به این کار داریم. این مخصصى كه الآن باید بیاید و در یک هم‌چنین مسئله‌اى قرار بگیرد آیا در تأثیر خودش هم نیازِ به آن قوۀ مدیر و مدبّر دارد یا ندارد؟ اگر [نیاز] ندارد پس همۀ عالم گتره و اتفاق و بخت است و اگر [نیاز] دارد آن مدیر و دستِ مدبّر چه دستى است و كجاست؟ آن دستى كه دارد تدبیر مى‌كند و این مخصص را با مخصص دیگر تركیب و مونتاژ مى‌كند و بعد ماحصلش زیدى است كه ما او را مى‌بینیم که بعد از نُه ماه درآمده و ماحصل آن امری است که داریم می‌بینیم با این شکل بیرون آمده است و امثال‌ذلک، آن دست مدبر چه دستى است؟ غیر از این است؟! پس معلوم مى‌شود كه دوباره برگشت قضیه به همان مسئلۀ عقل مجرد است كه دارد تدبیر مى‌كند. بنابراین ایراد مرحوم علامه که فرمودند: به این دو دلیل و از این نقطه‌نظر نمی‌توان خیلی توجه كرد، به‌نظر مى‌رسد كه محلّ تأمل است!