تبیین جایگاه عقل مدبر در نظام هستی

حضرت یونس [از شهر] بیرون مى‌آید، وقتى كه حضرت یونس بیرون مى‌آید، آن‌وقت آن عذاب که می‌خواست نازل بشود افراد جمع مى‌شوند، دیگر داستان خودش را دارد که مردم توبه مى‌كنند و...

علت حبس حضرت یونس در شکم ماهی

حالا حضرت یونس که بیرون می‌آید و سوار كشتى مى‌شود که دوباره برگردد ببیند که دیگر همه چیز درست و روبه‌راه شده است، همۀ مردم مسلمان شده‌اند، ایمان آورده‌اند و آدم‌های خوبی شده‌اند، حالا این چه قضیه‌اى است كه حضرت یونس باید چهل روز در شكم ماهى باشد؟! چون خود حضرت یونس هم بالأخره سیر خودش را دارد. ﴿فَظَنَّ أَن لَّن نَّقۡدِرَ عَلَيۡهِ﴾¹ خیلى عجیب است! حضرت گمان كرد كه ما بر او قادر نیستیم! البته بعضى‌ها گفته‌اند كه ﴿نَّقۡدِرَ﴾ معناى غلبه و قدرت نیست. مرحوم علامه ـ رضوان ‌الله‌ تعالی علیه ـ در تفسیر دارند كه پیغمبر نمی‌آید ﴿فَظَنَّ أَن لَّن نَّقۡدِرَ﴾ بکند چون با عصمت انبیاء [نمى‌سازد] پس این همان معنای فَظَنَّ أن لَم نأخُذَهُ «ما او را بگیریم» می‌دهد، نأخُذَهُ و نَکتَنِفَهُ در چیز قرار بدهیم.²

ولیكن فرقى نمى‌كند معنا یكى است و تفاوتى نمى‌كند! همین‌كه مى‌گوید: ﴿فَظَنَّ﴾، ﴿فَظَنَّ﴾ حالا دیگر چه آن معنا را بگیرید و چه این را، یعنى ﴿فَظَنَّ﴾ اینکه از تحت قدرت ما خارج است یعنی از این تحت قدرت بیرون می‌آید و خودش مى‌تواند از آن عذاب فرار كند و كنار بیاید و همۀ اینها روى حساب است ها! تا كسى به آن مراتب نرسیده یا حداقل بویى از آنها نبرده باشد اصلاً نمى‌تواند این آیات را بفهمد. یعنى چه؟! حضرت یونس بیرون بیاید و چهل روز هم در شكم ماهى باشد، خب یعنی چه؟! اگر كسى از شما سؤال كند یا از این آقایان سؤال کند كه آقا یعنى چه که خدا حضرت یونس را چهل روز عذاب بدهد؟! ﴿فَنَادَىٰ فِي ٱلظُّلُمَٰتِ أَن لَّآ إِلَٰهَ إِلَّآ أَنتَ سُبۡحَٰنَكَ إِنِّي كُنتُ مِنَ ٱلظَّٰلِمِينَ* فَٱسۡتَجَبۡنَا لَهُۥ وَنَجَّيۡنَٰهُ مِنَ ٱلۡغَمِّ وَكَذَٰلِكَ نُ‍ۨجِي ٱلۡمُؤۡمِنِينَ﴾³ خب براى چه؟! مگر پیغمبر خدا گناه كرده است؟! مگر پیغمبر خدا معصیت كرده است؟! تكلیف را انجام داده و مسخره‌اش كرده‌اند و او هم نفرین كرده و عذاب آمده است دیگر چهل روز در شكم ماهى بودن یعنى چه؟! چون این‌همه سیر براى خود این پیغمبر است! خود این پیغمبر هم در مسیر كمال خودش باید به مرتبۀ توحید برسد و او هم باید راه خودش را طى كند. آیا ما خبر داریم در آن‌وقتى كه حضرت یونس داشت نفرین مى‌كرد چه تفكرى داشت؟! ما كه نمى‌دانیم، شاید همین‌جا قرار است كه یک مسئله‌اى اتفاق بیفتد. اینکه الآن دارد نفرین مى‌كند و [می‌گوید که] اینها فایده‌اى ندارند چه تفکری دارد؟! اما پیغمبر ما هیچ‌وقت نفرین نكرد! مى‌فرمود: «اللهمَّ إهدِ قَومی فإنّهم لا یَعلمون!»⁴ اما حضرت نوح نفرین كرد،⁵ حضرت یونس نفرین كرد، حضرت لوط نفرین كرد.⁶ اینها همه نفرین کردند. خب آنها هم باید انجام بشود، اگر آن كافر است این‌هم كافر است، اگر آن مشرك است این‌هم مشرك است، اگر آن به محاربه و جنگ برخاسته، این‌هم به محاربه و جنگ برخاسته است.