اثبات عقل مجرد و حقیقت نوعیه

لذا در این قضیه، كلمات و مسائل بزرگان مى‌تواند خیلى كمك باشد. اشعار تائیۀ كبراى ابن‌فارض مصرى که ایشان بسیار بسیار در این زمینه مطالب خیلى عجیب، عالى و راقى دارند و همین‌طور مطالب محى‌الدین عربى در فتوحات. همان‌طور كه گفتیم برگشت مقدار زیادى از مطالب به عرفان نظرى است و از همین‌جاست‌ كه خود مرحوم شیخ اشراق هم چون مشرب اشراقى دارند مى‌توانم بگویم که ایشان ‌هم براى اثبات این مسئله مقدارى از مسائل و مراتب شهود كمك گرفته‌اند لذا براى افراد یك مقدارى ادراك این قضیه مشكل است.

لذا مى‌بینیم در بعضى از مسائل، تقریرات، خصوصیات و مطالبى كه نقل مى‌شود نسبت به قضیه اشكال شده و هضم آن براى افراد مشكل است به این جهت كه تا انسان در این مسئله در همان مجراى فیض الهى قرار نگیرد و كیفیت نزول فیض را از عالم تجرد به عالم مُلك و شهادت، حساً و شهوداً و وجداناً درنیابد ادراك این قضیه براى او مشكل است گرچه انسان شاید از نقطه‌نظر عقلى بتواند به بعضى از مسائل دست پیدا كند ولى از نقطه‌نظر حاقّ واقع این مطلب، مطلبى است كه به‌نظر مشكل مى‌آید. روى همین جهت است كه مى‌بینیم بزرگان حتی نسبت به مطلب شیخ اشراق تأمل كرده‌اند در اینكه باید یك حقیقت نوعیه‌اى و یك ارتباط تجردى بین مصادیق عالم شهادت و اعیان خارجى و عالم مجرد برقرار شود اینها مى‌گویند که این ایراد ندارد و این مطلب را مى‌پذیریم چون بالأخره هرچه كه در شهادت و در عالم ملك اتفاق مى‌افتد یك سرى بدان سو دارد و یك طرفش به عوالم مجرده مربوط مى‌شود اما اینكه خود آن عالم مجرد و آن حقیقت مجرده باید با همین مصادیق خارجى سنخیت نوعیه داشته باشد، این قضیه از یك هم‌چنین استدلالى بیرون نمى‌آید.

بله، همین‌قدر كه این حقایق عالم خارجی، حقایق نوعیه، اسد، فرس، حمار، غنم و امثال‌ذلک ازجمله انسان در بقاء خودشان حدوثاً و بقائاً و استمراراً باید متصل به غیب باشند، در این شكى نیست بالأخره هر چیزى متصل به مثال خودش است و آن مثال است كه خود او هم در اتصال با ملكوت تشخّص پیدا مى‌كند تااینكه به آن علة العلل مى‌رسد و حقیقت فیضِ منبسط از آن نقطۀ اولىٰ می‌آید و در همۀ عوالم انتشار پیدا مى‌كند تا برسد به....