نقد دیدگاه اصالت ماهیت و بررسی معنای مشتق

قول حکماء مشّاء و اشراق در اصالت وجود و ماهیّت

بل اختلفوا علی قولین؛ بین آقایان در دو قول اختلاف شده است، أحدهما أنَّ الأصل فی التحقّق هو الوجود،قول اول این است که اصل در تحقّق وجود است و المهیّة اعتباریّة و ماهیت اعتباری است و مفهومٌ حاک عنه و مفهومی است که از وجود حکایت می‌کند متّحدٌ به؛ و متحد با وجود است. هو قول المحقّقین من المشَّائین¹، و هو المختار کما فی النّظم: (إنّ الْوُجُودَ عِنْدَنَا أصِیلٌ)؛و و این قول محققین از مشائین و قول مختار است همان‌طور که ما در نظم گفتیم که «انّ الوجودَ عندنا اصیلٌ»

دلیل قائلین به اصالت ماهیّت

و ثانیهما مسلک دوم این است که أنَّ الاصل هو المهیّة اصل در تحقّق ماهیت است و الوجود اعتباریٌّ؛ و وجود یک امر اعتباری است و هو مذهب شیخ الاشراق شهاب‌الدین السّهروردی ـ قدس‌سرّه ـ و این مذهب شیخ اشراق شهاب‌الدین سهروردی ـ قدّس‌سرّه ـ است.² و هو المشارالیه بقولنا: (دَلِیلُ مَنْ خَالَفَنا عَلِیلٌ)، و ما اشاره کردیم به آن با این کلام که «دلیل من خالفنا علیلٌ»، آن دلیل چیست؟ مِثلُ: انّ الوجود لو کان حاصلًا فی الاعیان اگر وجود در اعیان خارج تحقّق داشت ، لکان موجودًا، پس موجود بود، چون آن وجود نمی‌شود که معدوم باشد. ایشان غافل هستند از اینکه همان شیئی که در خارج است همان وجود است، نه‌اینکه آن وجود، موجود است. پس همان شیئی که در خارج است خودش موجود است.

فله ایضًا وجودٌ، پس او هم باید یک وجود دیگر داشته باشد و لوجوده وجودٌ، الی غیر النهایة. و لوجوده وجودٌ و همین‌طور الی غیرالنهایه این مسئله ادامه پیدا می‌کند وتسلسل پیش می‌آید. و هو مزیَّفٌ این اشکال رد می‌شود بانّ الوجود موجودٌ بنفس ذاته ـ لا بوجودٍ آخر ـ به اینکه وجود بنفس ذاته موجود است نه به وجود دیگر 

اینکه شما می‌گویید که این وجود موجود است یعنی وجود دارد، یعنی وجود دیگری را آمده‌اید و بر این وجود حمل کرده‌اید. یعنی این وجود موجود است و ذاتٌ ثبت له الوجود است و دوباره سراغ آن ذاتٌ ثبت له الوجود رفته‌اید و گفته‌اید آن وجودی که ذاتٌ ثبت له الوجود است، موجود است یا نه؟ می‌گوییم که موجود است. معنای موجود چیست؟ ذاتٌ ثبت له الوجود و هلمّ جرّاً. در جواب می‌گوییم که خود آن ذات بنفسه وجود است. وقتی خود آن ذات وجود باشد، دیگر ذاتٌ ثبت له الوجود در اینجا معنا ندارد.